Όταν τα μουσεία γίνονται πρόσωπα: Η κληρονομιά της σύγκρουσης Καφέτση – Κοσκινά

ΚΕΡΚΥΡΑ. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στην Άννα Καφέτση και την Κατερίνα Κοσκινά δεν ήταν μια προσωπική διαμάχη ούτε μια απλή εναλλαγή προσώπων στη διεύθυνση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Υπήρξε μια από τις μακροβιότερες και πιο συμβολικές συγκρούσεις στον ελληνικό χώρο του πολιτισμού, επειδή στο επίκεντρό της βρέθηκε ένα ερώτημα που ξεπερνά τα πρόσωπα: σε ποιον αποδίδεται ένας δημόσιος πολιτιστικός θεσμός;

Η Άννα Καφέτση υπερασπίστηκε το ιδρυτικό όραμα του ΕΜΣΤ, σε μια δημόσια συζήτηση που ανέδειξε τα όρια ανάμεσα στην πολιτιστική κληρονομιά και τη θεσμική διαδοχή. ΦΩΤΟ:IN.GR

Η Άννα Καφέτση υπήρξε η ιδρυτική μορφή του ΕΜΣΤ. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 διαμόρφωσε τις συλλογές, χάραξε τη μουσειολογική φυσιογνωμία του οργανισμού και υπερασπίστηκε τη μετατροπή του πρώην εργοστασίου ΦΙΞ στην Αθήνα σε έδρα του μουσείου. Για μεγάλο μέρος της εικαστικής κοινότητας, το ΕΜΣΤ δεν ήταν απλώς ένας θεσμός αλλά το αποτέλεσμα μιας μακράς προσωπικής επιμονής. Η ισχυρή αυτή ταύτιση υπήρξε ταυτόχρονα πλεονέκτημα και αδυναμία: δημιούργησε ένα συνεκτικό όραμα, αλλά άφησε ανοιχτό το ερώτημα αν ένας δημόσιος οργανισμός μπορεί να αποδεσμευτεί από τον δημιουργό του.

Η απομάκρυνσή της το 2014 αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως βίαιη διακοπή της ιδρυτικής συνέχειας του μουσείου. Στη θέση της ανέλαβε η Κατερίνα Κοσκινά, ιστορικός τέχνης με σημαντική παρουσία στη Θεσσαλονίκη, στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στις Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης και σε διεθνή δίκτυα πολιτιστικής διαχείρισης. Η πορεία της είχε διαμορφωθεί σε ένα διαφορετικό μοντέλο: λιγότερο ιδρυτικό, περισσότερο θεσμικό, με έμφαση στη λειτουργία οργανισμών, στις συνεργασίες και στη διεθνή εξωστρέφεια.

Η άφιξή της στο ΕΜΣΤ σηματοδότησε ουσιαστικά τη συνάντηση δύο αντιλήψεων. Η Καφέτση εκπροσωπούσε το μουσείο ως έργο μακρόχρονης επιμελητικής συγκρότησης και πνευματικής συνέχειας. Η Κοσκινά ανέλαβε ένα μουσείο με ολοκληρωμένο σχεδόν κτίριο αλλά χωρίς πλήρη λειτουργία και έδωσε έμφαση στην ενεργοποίηση του οργανισμού, στη διοικητική αναδιάρθρωση και στη μετάβαση από το όραμα στην καθημερινή λειτουργία.

Η Κερκυραία ιστορικός τέχνης Κατερίνα Κοσκινά συνέδεσε τη θητεία της στο ΕΜΣΤ με τη διεθνή παρουσία και τη λειτουργική αναδιοργάνωση του μουσείου.ΦΩΤΟ: ATHINORAMA.GR

Εκεί ξεκίνησε η ουσιαστική σύγκρουση. Υποστηρικτές της Καφέτση θεώρησαν ότι αλλοιωνόταν η αρχική μουσειολογική αντίληψη και ότι παραγκωνιζόταν το έργο της ιδρύτριας. Από την άλλη πλευρά, η νέα διοίκηση και οι υποστηρικτές της υποστήριζαν ότι το μουσείο δεν μπορούσε να παραμένει επ’ αόριστον σε κατάσταση προετοιμασίας και ότι απαιτούνταν νέες προσεγγίσεις για να λειτουργήσει πραγματικά.

Η αντιπαράθεση δεν περιορίστηκε σε διαφορετικές θεωρήσεις για τη σύγχρονη τέχνη. Πέρασε στις ανοιχτές επιστολές, στις πολιτικές παρεμβάσεις, στις δικαστικές προσφυγές και στη δημόσια διαμάχη. Για χρόνια, το ΕΜΣΤ έγινε περισσότερο γνωστό για τις διοικητικές συγκρούσεις του παρά για τις εκθέσεις και τις συλλογές του. Το αρχικό ερώτημα «τι μουσείο θέλουμε;» συχνά επισκιαζόταν από το «ποιος δικαιώνεται;».

Η ειρωνεία είναι ότι λίγα χρόνια αργότερα η ίδια η Κοσκινά βρέθηκε αντιμέτωπη με αντίστοιχη αμφισβήτηση. Το 2019 η παρουσία της στη διεύθυνση του μουσείου δεν ανανεώθηκε. Επισήμως η απομάκρυνση αποδόθηκε σε διαφορετική αξιολόγηση του έργου της και σε πολιτικές επιλογές για την επόμενη φάση του οργανισμού. Η ίδια υποστήριξε ότι παρέδωσε ένα μουσείο με διεθνή αναγνώριση και ότι το έργο της κρίθηκε άδικα. Με έναν παράδοξο τρόπο, βρέθηκε στη θέση που παλαιότερα είχε βρεθεί η Καφέτση: να υπερασπίζεται τη συνέχεια του έργου της απέναντι σε μια νέα θεσμική μετάβαση.

Εκ των υστέρων, η σύγκρουση μπορεί να ιδωθεί ως ταυτόχρονα γόνιμη και αδιέξοδη. Γόνιμη επειδή έθεσε κρίσιμα ερωτήματα για τη σχέση δημιουργού και θεσμού, για τα όρια της επιμελητικής αυθεντίας, για τη διοίκηση των δημόσιων πολιτιστικών οργανισμών και για το πώς μεταβιβάζεται η ευθύνη από μια ιδρυτική γενιά στην επόμενη. Αδιέξοδη επειδή συχνά εγκλωβίστηκε στη γραφειοκρατία, στις θητείες, στις πολιτικές παρεμβάσεις και στις προσωπικές αντιπαραθέσεις.

Ίσως, τελικά, η σημαντικότερη κληρονομιά της αντιπαράθεσης Καφέτση–Κοσκινά να μην αφορά τις ίδιες, αλλά τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα διαχειρίζεται τους πολιτιστικούς της θεσμούς. Η υπόθεση ανέδειξε ότι στη χώρα οι οργανισμοί συχνά ταυτίζονται με πρόσωπα και δυσκολεύονται να περάσουν ομαλά από την ιδρυτική φάση στη θεσμική ωριμότητα. Η Καφέτση απέδειξε πόσο αναγκαίο είναι το όραμα για να υπάρξει ένας θεσμός. Η Κοσκινά πόσο αναγκαία είναι η διοίκηση και η προσαρμογή για να επιβιώσει. Το ΕΜΣΤ διαμορφώθηκε τελικά μέσα και από τις δύο.

Η ουσιαστική κληρονομιά της σύγκρουσής τους ίσως συνοψίζεται σε ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό για κάθε δημόσιο μουσείο, πανεπιστήμιο ή πολιτιστικό οργανισμό στην Ελλάδα: οι θεσμοί ανήκουν στους ανθρώπους που τους δημιούργησαν ή στην επόμενη εποχή που καλείται να τους επανερμηνεύσει;

Σήμερα το ΕΜΣΤ διοικείται από δύο κορυφαία πρόσωπα με διακριτούς ρόλους:

Κατερίνα Γρέγου — είναι η καλλιτεχνική διευθύντρια του μουσείου από το 2021. Έχει την ευθύνη για το εκθεσιακό πρόγραμμα, τη συλλογή, τη διεθνή στρατηγική και τη συνολική καλλιτεχνική κατεύθυνση του ΕΜΣΤ. Παραμένει ενεργή στη θέση, με δημόσιες ξεναγήσεις και επιμέλειες εκθέσεων και το 2026.

Αγγελής Αντωνόπουλος — είναι ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου, που έχει θεσμικό και διοικητικό ρόλο στη λειτουργία του οργανισμού.

Άρα, σε αντίθεση με την εποχή Καφέτση ή Κοσκινά όπου το πρόσωπο της διευθύντριας ταυτιζόταν συχνά με ολόκληρο το μουσείο, σήμερα το ΕΜΣΤ λειτουργεί πιο καθαρά με διαχωρισμό καλλιτεχνικής διεύθυνσης και διοικητικής εποπτείας.