Ο Τσε, ένας νεκρός εκδότης και η Αμερική των κυρώσεων

Υπάρχουν φορές που μια φωτογραφία μοιάζει να τραβά πίσω της μισόν αιώνα Ιστορίας.

Στις 5 Μαρτίου 1960, στην Αβάνα, ο Αλμπέρτο Κόρδα φωτογράφιζε την τελετή μνήμης για τα θύματα της έκρηξης του La Coubre. Στο φιλμ του βρίσκονται ακόμα ο Φιντέλ Κάστρο, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, η Σιμόν ντε Μποβουάρ και, σχεδόν περαστικός μέσα στη σειρά των καρέ, ο Ερνέστο Τσε Γκεβάρα. Από ένα από εκείνα τα καρέ γεννήθηκε το Guerrillero Heroico, ίσως η διασημότερη φωτογραφική εικόνα επαναστάτη του 20ού αιώνα. Το Μουσείο Καλών Τεχνών του Χιούστον σημειώνει ότι η εικόνα έμεινε σχετικά ανεκμετάλλευτη έως το 1967, όταν ο θάνατος του Τσε στη Βολιβία την έκανε σύμβολο της επαναστατικής αυτοθυσίας.

Στη δεύτερη ζωή της φωτογραφίας πρωταγωνίστησε ένας Ιταλός εκδότης.

Ο Τζιαντζάκομο Φελτρινέλι πήγε το 1967 στην Κούβα και συνάντησε τον Κόρδα. Ο φωτογράφος τού έδωσε αντίτυπα της φωτογραφίας χωρίς αμοιβή. Ο Φελτρινέλι την πήρε μαζί του στην Ευρώπη, την τύπωσε σε αφίσες και τη χρησιμοποίησε στην έκδοση του Ημερολογίου της Βολιβίας. Έτσι, ο άνθρωπος που είχε ήδη εκδώσει τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Παστερνάκ και τον Γατόπαρδο του Λαμπεντούζα συνέβαλε αποφασιστικά στη μεταμόρφωση μιας φωτογραφίας σε παγκόσμιο πολιτικό σύμβολο.

Ήταν όμως και μια εποχή κατά την οποία η Κούβα είχε ήδη μπει σε έναν άλλο μηχανισμό που έμελλε να αποδειχθεί πολύ μακροβιότερος από τις αφίσες της επανάστασης: τον μηχανισμό των αμερικανικών οικονομικών κυρώσεων.

Το αμερικανικό εμπάργκο διαμορφώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και, με αλλεπάλληλες τροποποιήσεις, περιορισμούς, χαλαρώσεις και νέες αυστηροποιήσεις, επιβιώνει περισσότερο από έξι δεκαετίες. Το ίδιο το OFAC εξακολουθεί σήμερα να διατηρεί ξεχωριστό και εκτεταμένο καθεστώς κυρώσεων για την Κούβα, με αλλεπάλληλες κανονιστικές παρεμβάσεις μέχρι και το 2026.

Και η συγκυρία κάνει τη σύνδεση σχεδόν αναπόφευκτη.

Μόλις στις 20 Αυγούστου, προχθές, έξι ημέρες πριν από τις κυρώσεις κατά της Autistici/Inventati, η κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε ακόμη ένα πακέτο μέτρων κατά της Κούβας: τρία στελέχη του Κουβανικού Ινστιτούτου Φιλίας των Λαών και εννέα κρατικές επιχειρήσεις και οργανισμοί στους τομείς των μετάλλων, των ορυχείων και των κατασκευών μπήκαν στο αμερικανικό στόχαστρο. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο κατηγόρησε το ICAP ότι χρησιμοποιεί πολιτιστικές και εκπαιδευτικές ανταλλαγές για δραστηριότητες επιρροής και «ριζοσπαστικοποίηση» Αμερικανών. Η Αβάνα απάντησε ότι πρόκειται για ακόμη μία προσπάθεια οικονομικής ασφυξίας του νησιού.

Τον Μάιο είχε προηγηθεί κάτι ακόμη σημαντικότερο. Με το Εκτελεστικό Διάταγμα 14404, ο πρόεδρος Τραμπ διεύρυνε τη δυνατότητα επιβολής κυρώσεων σε πρόσωπα και φορείς που δραστηριοποιούνται σε βασικούς τομείς της κουβανικής οικονομίας και προέβλεψε τη δυνατότητα μέτρων ακόμη και εναντίον ξένων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων που πραγματοποιούν σημαντικές συναλλαγές με πρόσωπα που έχουν αποκλειστεί από τις ΗΠΑ.

Εδώ η κύρωση παύει να είναι απλώς απαγόρευση του Αμερικανού να συναλλάσσεται με τον Κουβανό. Αποκτά εξωεδαφική δύναμη: ο τρίτος καλείται να διαλέξει με ποιον θα συναλλάσσεται, γνωρίζοντας το κόστος που μπορεί να έχει η πρόσβασή του στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Και κάπου ανάμεσα στην Κούβα του 1960 και στην Ουάσιγκτον του 2026 βρίσκεται πάλι ο Φελτρινέλι.

Ο εκδότης που μετέφερε στην Ευρώπη την εικόνα του Τσε πέρασε στα τέλη της δεκαετίας του '60 στην παρανομία και ίδρυσε τους Gruppi d'Azione Partigiana, τους GAP. Τη νύχτα της 14ης Μαρτίου 1972 βρέθηκε νεκρός στη βάση πυλώνα υψηλής τάσης στο Σεγκράτε, έξω από το Μιλάνο. Η δικαστική εκδοχή που επικράτησε ήταν ότι σκοτώθηκε από την έκρηξη του μηχανισμού που επιχειρούσε να τοποθετήσει για να προκαλέσει μπλακάουτ.

Πενήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, ένας άλλος πυλώνας στη βόρεια Ιταλία μάς επιστρέφει παράξενα στην ίδια εικόνα.

Τον Μάρτιο του 2026 υπέστη σοβαρή ζημιά πυλώνας υψηλής τάσης που ηλεκτροδοτούσε εγκατάσταση του Transalpine Pipeline, του αγωγού που μεταφέρει αργό πετρέλαιο από την Τεργέστη προς την Κεντρική Ευρώπη. Η διακοπή επηρέασε τη λειτουργία του TAL και έφθασε έως γερμανικά διυλιστήρια. Αρχικά η διαχειρίστρια εταιρεία δεν επιβεβαίωνε ότι επρόκειτο για σαμποτάζ. Η μεταγενέστερη ιταλική έρευνα, όμως, συνέδεσε αναρχικό δίκτυο με κείμενο ανάληψης ευθύνης που είχε δημοσιευθεί σε ιστοσελίδα της πλατφόρμας Noblogs της Autistici/Inventati.

Και εδώ επιστρέφουμε στις χθεσινές κυρώσεις.

Οι ΗΠΑ δεν κατηγορούν την Autistici/Inventati ότι οι άνθρωποί της έκοψαν τον πυλώνα ούτε ότι πραγματοποίησαν τις επιθέσεις που απαριθμεί το State Department. Υποστηρίζουν ότι η συλλογικότητα παρέχει ψηφιακές υποδομές μέσω των οποίων βίαιες οργανώσεις επικοινωνούν, δημοσιεύουν αναλήψεις ευθύνης και διαδίδουν πληροφορίες και υλικό. Πάνω σ' αυτή την αιτιολόγηση η Ουάσιγκτον τη χαρακτηρίζει Specially Designated Global Terrorist και ενεργοποιεί εναντίον της τον μηχανισμό οικονομικού αποκλεισμού.

Κάπως έτσι το νήμα επιστρέφει εκεί απ' όπου ξεκίνησε.

Στην Κούβα.

Στο ίδιο νησί όπου ο Κόρδα σήκωσε τη Leica του το 1960, όπου ο Φελτρινέλι πήγε να αναζητήσει λίγα χρόνια αργότερα την εικόνα του Τσε και εναντίον του οποίου οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν, εξήντα και πλέον χρόνια μετά, να ανανεώνουν και να επεκτείνουν οικονομικές κυρώσεις.

Δεν πρόκειται ασφαλώς για τις ίδιες ιστορίες. Ούτε υπάρχει κάποια ευθεία γραμμή που να ενώνει τον Τσε, τον Φελτρινέλι, τους αναρχικούς του 2026 και την Autistici/Inventati.

Υπάρχει όμως μια παράξενη ιστορική συμμετρία.

Στη μία πλευρά επανέρχεται η ιδέα του σαμποτάζ των «νεύρων» του συστήματος: χθες ο πυλώνας του ηλεκτρικού δικτύου, σήμερα ο αγωγός, το τρένο, το δίκτυο δεδομένων. Στην άλλη επανέρχεται το αμερικανικό όπλο της οικονομικής απομόνωσης: κατά κρατών, οργανώσεων, εταιρειών και προσώπων, με τη δύναμη του δολαρίου να μετατρέπει μια απόφαση της Ουάσιγκτον σε πρόβλημα για συναλλασσόμενους πολύ πέρα από τα αμερικανικά σύνορα.

Και ανάμεσά τους, ένα ασπρόμαυρο φιλμ του 1960.

Ο Κόρδα πάτησε τότε το κουμπί της μηχανής του χωρίς να γνωρίζει ότι ένα από τα καρέ του θα γινόταν παγκόσμιο σύμβολο. Ούτε μπορούσε να φανταστεί ότι εξήντα έξι χρόνια αργότερα η Κούβα θα βρισκόταν ακόμη υπό αμερικανικές κυρώσεις και ότι ένας άλλος ιταλικός πυλώνας θα μας έστελνε πίσω στην ιστορία του εκδότη που πήρε μαζί του εκείνη τη φωτογραφία.

Μερικές φορές η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται.

Απλώς αρνείται πεισματικά να τελειώσει.