Στο σπίτι του Κοέν - Όταν οι τοίχοι αφηγούνται τις δικές τους ιστορίες

ΒΡΙΣΚΕΣΑΙ ήδη, πίσω απ’ το παλιό, εβραϊκό σκολειό. Στο άκρο προς την πλευρά της Σχολεμβούργου. Απέναντι, ανάμεσα σ’ αδέσποτα χόρτα και χαλάσματα, ανατριχιαστικός καμβάς λίθινης, ετοιμόρροπης σάρκας, ορθώνονται τα λείψανα απ’ ένα κτίριο ψηλό. Ισόγειο, τρεις όροφοι και στην κορφή, σοφίτα. Παλιό αρχοντικό - το υποψιάζεσαι εύκολα, παρά τ’ αμείλικτο μαστίγιο του χρόνου.

ΟΙ ΠΕΤΡΕΣ του, γυμνές. Σκελετωμένα κύμβαλα ψημένης λάσπης. Οι αρμοί, ακάλυπτοι. Κάποια φθαρμένα, ξύλινα παντζούρια στα ψηλά, παλεύουν, σα ρακένδυτα στοιχειά, να μη γλιστρήσουν απ’ τους σκουριασμένους μεντεσέδες. Λίγο πιο πάνω, η ευθεία απειλή μιας μεγάλης, κάθετης ρωγμής. Και μία δεύτερη. Μια τρίτη…

ΠΛΗΣΙΑΖΟΝΤΑΣ με προσοχή στην εμπρόσθια όψη, στο ύψος της εισόδου, θα δεις, σε διγλωσσία, μια καλαίσθητη, εντοιχισμένη πλάκα - κίτρινο γράμμα σε κομμάτι από μέταλλο: «Άλμπερτ Κοέν, 1895 - 1981. Συγγραφέας - Διπλωμάτης - Ανθρωπιστής. Γεννήθηκε εδώ». To 1895, 131 Αύγουστους πιο πριν…

ΔΕΝ ΗΤΑΝ ήρεμοι καιροί για τους Εβραίους του νησιού. Ο απόηχος των περιβόητων «Εβραϊκών» του 1891, απότοκο ενός εκρηκτικού μίγματος θρησκευτικού φανατισμού, εμπορικής αντιπαλότητας και ιδεολογικο-πολιτικών ζυμώσεων, βάσταγε πάντα το καντήλι αναμμένο. Κι «έτρεχε» ήδη τη διαδικασία μεταναστευτικής «αποψίλωσης» (πογκρόμ κι «εθελουσία») της, έως τότε, ακμαιότατης εβραϊκής κοινότητας.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ το συμφωνούν: με τον Abraham-Alberto (το ακριβές, αυθεντικό του όνομα - ένα δυτικό κοντά στο εβραϊκό) στην ηλικία των 5 ετών, το έπραξε και η δική του οικογένεια. Μετακόμιση, Γαλλία. Μασσαλία. Δόκιμη, αν μη τι άλλο, η υποψία πως είχε σχέση με το δύσθυμο κλίμα των καιρών…

ΜΕΧΡΙ ΤΟΤΕ, βέβαια, η σπουδαία αυτή πνευματική προσωπικότητα της ευρωπαϊκής σκηνής, έζησε νησί. Εδώ μπουσούλησε, εδώ, παιδί, πρωτόπαιξε (στα σοκάκια της Παλαιολόγου και της Βελισσαρίου), εδώ ήρθε σε πρώτη επαφή με τα ήθη (θρησκευτικά και μη) των Κερκυραίων Ρωμανιωτών (oι Ελληνο-εβραίοι των πάλαι ποτέ βυζαντινών περιοχών, εν αντιθέσει με τους Ισπανο-εβραίους, Σεφραδίτες), εδώ έχτισε τον πρώτο λόγο του: δεδομένα στα βενετσιάνικα των Ιταλο-εβραίων (απ’ όπου, η μητέρα του), πιθανόν (πλην αναπόδεικτα) κι ελληνικά˙ η Οντέτ Βαρών-Βασάρ, υποστηρίζει ευκρινώς πως «ελληνικά πρέπει να μιλούσε ο πατέρα του… Ρωμανιώτης απ’ τα Γιάννενα…». Ασχέτως εάν, συμπληρώνει, στην πορεία (ο Berto, το υποκοριστικό του) «την απέρριψε (την ελληνική) στα βάθη του υποσυνειδήτου του, μαζί με την απόρριψη της πατρικής φιγούρας». Μιλάμε για τα πρώτα τέρμινα. Τα «κερκυραϊκά». Τα πρώτα γονεϊκά ερεθίσματα. Τα μη συνειδητά. Τα, απλώς, «εισπράξιμα»…

ΚΑΛΗ οικογένεια οι Κοέν. Ο πατέρας, Μορντεχάι Μάρκο, η μητέρα, Louise-Judith Ferro, ο, εκ μητρός, παππούς: μια ισχυρή, αυστηρή, «πατριαρχική» φιγούρα, επί σειράς ετών ραβίνος και πρόεδρος της κερκυραϊκής κοινότητας (αδέλφια δεν είχε, μοναχοπαίδι). Μέναν’ όλοι (κι όσοι ακόμη) στο σπίτι της Εβραϊκής. Και κάτω, στο ισόγειο, είχαν την έδρα της οικογενειακής, εκ πατρός, επιχείρησης: «Εργοστάσιο Σαπωνοποιϊας Αβραάμ Μ. Κοέν και ΣΙΑ… επί της οδού Σούλεμπουργκ» (το «Αβραάμ», εκ του έτερου παππού).

ΔΕΝ ΗΤΑΝ, ασφαλώς, η πρώτη του νησιού. Ιστορικά, η πρώτη επιβεβαιωμένη απόπειρα ίδρυσης σαπωνοποιείου στην Κέρκυρα, εντοπίζεται στα 1776, προτάσσει των «προβλεπτών λαδιού» στη Βενετία, P. Dora, Fr. Foscarini και Pr. Valmarama. Σε μια ιδέα αξιοποίησης του ανεκμετάλλευτου ελαιολάδου κατώτερης ποιότητας (μούργα), που παραγόταν στην Κέρκυρα και δεδομένης της «πτώσης» της ενετικής σαπωνοποιίας, λόγω των νέων, τότε, δεδομένων στο εμπόριο ελαιολάδου…

ΩΣΠΟΥ γύρισε ο αιώνας. Η, μετά την ένωση (1864), προ-βιομηχανική περίοδος της Κέρκυρας, τα πρώτα σαπωνοποιεία / πυρηνελαιουργεία, σε πόλη και προάστια. Κυρίως, «παρά το προαστείω Μανδουκείου». Ή, άλλως, «εν τω Αβραμείω» (aka βιομηχανική ζώνη Αβράμη).

ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟ των πρώιμων, των Μ. Λάμπρου & Σ. Δαμιανού. Βραβευμένο (π.χ. «Ολύμπια», 1870), με δράση ως και τις αρχές του 20ού αι. (το 1902 εμφανίζεται ως ατμοκίνητο, με δυναμικό 12 ανδρών). Η παραγωγή γινόταν «δια μηχανών και χημικής ενεργείας», σε επιμέλεια, τακτικά, του χημικού, Δελβινιώτη. Καλές, δε, ποσότητες πυρηνελαίου εξάγονταν «εις Γαλλίαν και άλλα μέρη της Τουρκίας».

ΤΗΝ ΙΔΙΑ περίοδο, δράση εμφανίζει και ο Αντώνιος Δημουλίτσας. Ενώ έως τα τέλη του 19ου αι. - αρχές 20ού και τη βιομηχανική έκρηξη του τόπου, δεσπόζουν στις αναφορές, πέραν του… ιστορικού «Πατούνη», τα πυρηνελαιουργεία / σαπωνοποιεία των Δημ. Ζαλίνη (Νικ. Θεοτόκη), Ελ. Ιωάννου (Αγ. Πατέρες), Κων/ντίνου Παπαγεωργίου (Προσαλένδου), Ιωάννη Πλάκα (Σχολεμβούργου), Βικέντιου Ρόγκα (Αγ. Σοφίας). Λίγο μετά, των Αφών Ματζιόλο. Συν των Κουρούκλη - Καλλίνικου (ιδρ. 1885, μέρος ευρύτερου βιομηχανικού συγκροτήματος προς παραγωγή, ακόμη, οινοπνευματωδών, πάγου κ.λπ.), η «Παλλάς (Παλλάδα) Αθηνά» των Αφών Ζερβών (υποκατάστημα του πειραϊκού κεντρικού) και, φυσικά, η Ελαιουργία (ΑΕΒΕΚ).

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ «Εργοστάσιο Σαπωνοποιϊας Αβραάμ Μ. Κοέν και ΣΙΑ», του Μορντεχάι Μάρκο, στο ισόγειο του οικογενειακού σπιτιού, στη Σχολεμβούργου, υπήρξε αναμετάξυ τους. Δεν προκύπτει πριν απ’ το β’ μισό της δεκ. του 1870. Κατά τις δύο, ωστόσο, τελευταίες δεκαετίες του αιώνα, η δράση του εμφανίζεται εξαιρετικά ακμαία - παραγωγή κι εμπόριο, σ’ Ελλάδα κι εξωτερικό. Έτσι, το 1882 η εφημ. «Φωνή του Λαού» πληροφορούσε (φ. 24/6) για την εγκατάσταση μονίμου αντιπροσώπου στο Βόλο. Και το 1896, το ημερολόγιο «Νέα Ελλάς» σημείωνε πως «είνε το μεγαλύτερον των εν Κερκύρα, παράγον πλέον του ενός εκατομμυρίου οκάδων σάπωνος λευκού, καταναλισκομένου κυρίως εις την Τουρκίαν, Αλβανίαν και Δαλματίαν». Αριθμός εντυπωσιακός, αν αναλογιστεί κανείς πως το 1921 ο Παπαβλασσόπουλος έδινε συνολική ετήσια παραγωγή σάπωνος 350.000 οκάδων / 80.000 εξαγωγή, κυρίως σε Ήπειρο - Αλβανία.

ΤΟ ΣΑΠΩΝΟΠΟΙΕΙΟ εμφανίζεται και μετά το 1900 (το 1902 απασχολούσε 15 εργάτες). Ως πότε, άγνωστο. Οι μνήμες, πάντως, δεν θα στέρευαν πριν απ’ γερμανικές «εμπρηστικές». Που ρήμαξαν τη συνοικία. Και το σπίτι - σαπωνοποιείο. Των Κοέν…

Ο ΑΛΜΠΕΡ έμελλε να το δει άλλη μια φορά - τη μόνη, μετά το 1900, που επέστρεψε στην Κέρκυρα: το 1908, στα 13 του, για δύο εβδομάδες, προκειμένου να τελέσει, με τον ραβίνο πάππο, τη θρησκευτική του ενηλικίωση (μπαρ – μιτσβά). Χρόνια μετά («Ημερολόγια, 1978»), βιογραφικά σχεδόν, θα έγραφε: «Αυτές οι 15 ημέρες ήταν οι σημαντικότερες της ζωής μου...».

Η ΚΕΡΚΥΡΑ, ως μνήμη δεν έφυγε ποτέ από το μέσα του. Πάντα, μια στέρεα αφορμή γι’ αφήγηση. Πάντα, γράφτηκε, «ο χαμένος παράδεισος που δεν πρόλαβε / μπόρεσε να ζήσει…». Αλλά αυτό, η λογοτεχνική επιρροή του τόπου στην άφθαστη λογοτεχνική δημιουργία του, αποτελεί ένα θέμα για ιδιαίτερη φροντίδα…