Ex Neapoli ad Corcyram: η μουσική ως ζωντανός δεσμός

Αυτή ήταν η σκέψη πίσω από τη συναυλία “Ex Neapoli ad Corcyram” που πραγματοποιήθηκε στις 3 Οκτωβρίου. Ο τίτλος της περιγράφει μια διαδρομή από τη Νάπολη στην Κέρκυρα. Περιγράφει, όμως, και έναν τρόπο να κοιτάξουμε την ιστορία της επτανησιακής μουσικής: ως μέρος ενός ευρύτερου κόσμου, στον οποίο οι μουσικοί ταξίδευαν, μάθαιναν, δημιουργούσαν και επέστρεφαν στον τόπο τους με νέες γνώσεις.

Τα έργα χρειάζονται τη ζωντανή εκτέλεση

Για τις επτανησιακές φιλαρμονικές, η ερμηνεία έργων της Επτανησιακής Μουσικής έχει ζωτική σημασία. Οι οργανισμοί αυτοί διαθέτουν μουσικούς, εκπαιδευτική συνέχεια, εμπειρία δημόσιας παρουσίας και στενή σχέση με τις τοπικές κοινωνίες. Μπορούν επομένως να προσφέρουν στα έργα κάτι που κανένα αρχείο, όσο προσεκτικά οργανωμένο και αν είναι, δεν μπορεί να προσφέρει μόνο του: την ευκαιρία να ακουστούν.

Μια παρτιτούρα φυλαγμένη σε μια βιβλιοθήκη είναι πολύτιμο τεκμήριο. Για να γίνει ξανά μουσική εμπειρία, χρειάζεται να μελετηθεί, να προετοιμαστεί και να ερμηνευθεί. Οι μουσικοί πρέπει να γνωρίσουν τη γραφή της, να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της και να αναζητήσουν το εκφραστικό της νόημα. Το κοινό, από την πλευρά του, χρειάζεται την ευκαιρία να ακούσει το έργο μέσα σε ένα πρόγραμμα που φωτίζει την εποχή και τη θέση του στη μουσική ιστορία.

Αυτή η εργασία έχει αξία για περισσότερους από έναν λόγους. Προστατεύει μια κληρονομιά από τη λήθη, διευρύνει το ρεπερτόριο των συνόλων και προσφέρει στους νέους μουσικούς πρόσβαση στη δημιουργία του τόπου τους. Κυρίως, επιτρέπει στην παράδοση να παραμένει μέρος της σημερινής μουσικής ζωής. Κάθε νέα εκτέλεση δίνει στους ανθρώπους που βρίσκονται στην αίθουσα τη δυνατότητα να ακούσουν και να κρίνουν οι ίδιοι.

Μια παράδοση με ανοιχτούς ορίζοντες

Η ιστορία της επτανησιακής μουσικής μάς οδηγεί συχνά πέρα από τα Επτάνησα. Κατά τον 19ο αιώνα, η Νάπολη αποτέλεσε σημαντικό προορισμό μουσικών σπουδών για Επτανήσιους συνθέτες. Οι γνώσεις και οι καλλιτεχνικές εμπειρίες που απέκτησαν εκεί έγιναν μέρος της δικής τους δημιουργικής πορείας. Έτσι, η σχέση Κέρκυρας και Νάπολης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όποιον θέλει να κατανοήσει πώς αναπτύχθηκε η μουσική ζωή του νησιού.

Όταν μιλούμε για «τοπική» μουσική, ενδέχεται να σκεφτούμε κάτι που δημιουργήθηκε και έμεινε αποκλειστικά στον τόπο του. Η πραγματική ιστορία είναι πλουσιότερη. Οι δημιουργοί δέχονται επιρροές, μετακινούνται, συνομιλούν με άλλες σχολές και διαμορφώνουν μέσα από αυτές τις εμπειρίες τη δική τους φωνή. Η μελέτη των δεσμών τους με άλλους τόπους μάς βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα και το έργο που άφησαν στην Κέρκυρα.

Γι’ αυτό η ερμηνεία της Επτανησιακής Μουσικής μπορεί να συνοδεύεται από ένα άνοιγμα προς τις πόλεις, τις περιοχές και τις χώρες με τις οποίες συνδέθηκε ιστορικά. Πρόκειται για μια ευκαιρία να ξαναπιάσουμε ένα νήμα επικοινωνίας. Μια συναυλία μπορεί να αποτελέσει την αρχή: να γεννήσει ερωτήματα για πρόσωπα και έργα, να φέρει μουσικούς και ερευνητές σε επαφή και να οδηγήσει με τον καιρό σε νέες συνεργασίες.

Η σημασία της συνάντησης

Το “Ex Neapoli ad Corcyram” έφερε αυτή την ιστορική σχέση μπροστά στο κοινό μέσα από τον ήχο. Το Σύνολο Ξύλινων Επτανησιακής Μουσικής της Φιλαρμονικής Εταιρείας «Μάντζαρος», με τη συμμετοχή του κόντρα τενόρου Νίκου Σπανάτη, παρουσίασε ένα πρόγραμμα που ακολουθούσε τη διαδρομή από την παλαιότερη ναπολιτάνικη μουσική έως τον Νικόλαο Χαλικιόπουλο-Μάντζαρο. Η επιλογή αυτού του ρεπερτορίου μάς έδωσε την ευκαιρία να ακούσουμε έργα που σπάνια συναντούμε σε μια συνηθισμένη συναυλία.

Η παρουσία της φωνής δίπλα στα ξύλινα πνευστά πρόσθεσε μια ιδιαίτερη διάσταση στο πρόγραμμα. Τα διαφορετικά ηχοχρώματα συνομιλούσαν, υποστήριζαν το ένα το άλλο και αναδείκνυαν πλευρές της μουσικής που αξίζει να προσέξουμε. Για τους εκτελεστές, ένα τέτοιο πρόγραμμα απαιτεί προσεκτική ακρόαση και κοινή αντίληψη της μουσικής φράσης. Για το κοινό, ήταν μια πρόσκληση να γνωρίσει ένα λιγότερο οικείο ρεπερτόριο μέσα από τη ζωντανή ερμηνεία.

Η συγκεκριμένη συναυλία προσέφερε και μια αφορμή να σκεφτούμε τι είδους προγράμματα μπορούν να δημιουργούν οι φιλαρμονικές. Η ιστορική τους αποστολή είναι σημαντική και πολυσχιδής: συμμετέχουν στις δημόσιες τελετές, εκπαιδεύουν νέους μουσικούς και συνοδεύουν στιγμές της ζωής της πόλης. Παράλληλα, μπορούν να αναζητούν έργα, να δημιουργούν μικρότερα σύνολα και να παρουσιάζουν συναυλίες με σαφή καλλιτεχνική ιδέα. Αυτές οι δραστηριότητες εμπλουτίζουν την προσφορά τους και δίνουν στους μουσικούς νέες εμπειρίες.

Από τη συναυλία στη συνεργασία

Η εξωστρέφεια αποκτά περιεχόμενο όταν βασίζεται σε συγκεκριμένο έργο. Η αναγνώριση ενός ιστορικού δεσμού είναι μια αρχή. Το επόμενο βήμα είναι να αναζητήσουμε τι μπορούμε να κάνουμε μαζί σήμερα: να ανταλλάξουμε γνώσεις για μουσικές πηγές, να φέρουμε σε επαφή σύνολα και εκπαιδευτικούς, να σχεδιάσουμε κοινά προγράμματα ή να παρουσιάσουμε έργα σε περισσότερους από έναν τόπους.

Τέτοιες συνεργασίες χρειάζονται χρόνο και ανθρώπους πρόθυμους να εργαστούν από κοινού. Χρειάζονται επίσης καλή γνώση του δικού μας υλικού. Όσο περισσότερο μελετούμε και ερμηνεύουμε την επτανησιακή μουσική, τόσο πιο ουσιαστικά μπορούμε να τη συστήσουμε έξω από τα Επτάνησα. Και όσο γνωρίζουμε τους τόπους με τους οποίους συνδέθηκε, τόσο περισσότερες δυνατότητες ανοίγονται για την έρευνα και τη συναυλιακή της παρουσία.

Οι φιλαρμονικές μπορούν να έχουν κεντρικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια. Έχουν συνέχεια στον χρόνο και βαθιές ρίζες στην κοινωνία. Διαθέτουν επίσης μουσικούς πολλών ηλικιών, που μπορούν να μοιραστούν την εμπειρία μιας τέτοιας αναζήτησης. Ένα ιστορικό πρόγραμμα γίνεται έτσι μέρος της εκπαίδευσής τους και ταυτόχρονα μια προσφορά προς το κοινό.

Μια ακόμη δυνατότητα βρίσκεται στην ίδια την παρουσίαση της μουσικής στο κοινό. Μια σύντομη εισαγωγή, ένα πρόγραμμα με πληροφορίες για τα έργα ή μια συζήτηση μετά τη συναυλία μπορούν να μετατρέψουν την ακρόαση σε αφορμή για ανακάλυψη. Ο ακροατής δεν χρειάζεται να γνωρίζει εκ των προτέρων την ιστορία κάθε συνθέτη. Χρειάζεται να μπορεί να προσανατολιστεί, να αναγνωρίσει τις σχέσεις ανάμεσα στα έργα και να διαμορφώσει τις δικές του απορίες. Έτσι η φιλαρμονική μοιράζεται και τη γνώση που απέκτησε κατά την προετοιμασία της.

Αξίζει, τέλος, να δούμε αυτή τη διαδρομή ως μια δυνατότητα για τους νεότερους μουσικούς. Η ενασχόληση με ένα ιστορικό έργο τους φέρνει μπροστά σε ερωτήματα ερμηνείας, ύφους και συνεργασίας. Τους επιτρέπει να γνωρίσουν μια πλευρά της κερκυραϊκής κληρονομιάς μέσα από την προσωπική τους εργασία και την κοινή πρόβα. Αν μια συναυλία γεννήσει την επιθυμία να αναζητήσουν κι άλλα έργα, να μάθουν περισσότερα για τους δημιουργούς τους ή να συναντήσουν μουσικούς από άλλους τόπους, θα έχει ήδη αφήσει ένα ουσιαστικό ίχνος.

Η διαδρομή «από τη Νάπολη στην Κέρκυρα» μάς καλεί, τελικά, να κοιτάξουμε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Να επιστρέψουμε στα έργα και στους ανθρώπους που διαμόρφωσαν τη μουσική μας ιστορία, αλλά και να αναζητήσουμε τις σημερινές συναντήσεις που μπορούν να της δώσουν συνέχεια. Η μουσική μάς προσφέρει έναν άμεσο τρόπο να αρχίσουμε: να τη μελετήσουμε, να την παίξουμε και να την ακούσουμε μαζί.