Η εκλογική νίκη των φοιτητών και το τέλος ενός πολιτικού κύκλου

ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ. Η εκλογική ήττα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς δεν κλείνει τον κύκλο της κοινωνικής αναταραχής στη Σερβία. Αντίθετα, μεταφέρει την πολιτική αντιπαράθεση σε ένα νέο επίπεδο, όπου το φοιτητικό κίνημα, ύστερα από σχεδόν δύο χρόνια κινητοποιήσεων, καλείται να μετατρέψει τα αιτήματα για διαφάνεια και λογοδοσία σε κυβερνητική πολιτική. Πρόκειται για κλιμάκωση του πολιτικού διακυβεύματος, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγκαστικά κλιμάκωση της βίας ή της αστάθειας.

Στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές της Κυριακής 25 Οκτωβρίου, η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωσε το 52% των ψήφων έναντι 39,3% του συνασπισμού Βούτσιτς, σύμφωνα με την προκαταρκτική προβολή των Ipsos και CeSID που μετέδωσε το Anadolu. Η εκτίμηση της κατανομής των 250 κοινοβουλευτικών εδρών δίνει στους φοιτητές 135 έως 140 έδρες και στον συνασπισμό Βούτσιτς περίπου 105. Ο ίδιος αναγνώρισε δημόσια την ήττα του, ενώ αναμένεται η επίσημη επικύρωση των αποτελεσμάτων.

Η συμμετοχή πλησίασε το 70%, σύμφωνα με τις ίδιες εκτιμήσεις, έναντι περίπου 58,7% στις εκλογές του 2023. Η διαφορά δείχνει ότι η ανατροπή συνοδεύτηκε από σημαντική διεύρυνση της εκλογικής κινητοποίησης και δεν περιορίστηκε στην ανακατανομή των ψήφων της παραδοσιακής αντιπολίτευσης.

Η αφετηρία βρίσκεται στην τραγωδία της 1ης Νοεμβρίου 2024, όταν η κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ προκάλεσε τον θάνατο 16 ανθρώπων. Όπως καταγράφει το Reuters, οι κινητοποιήσεις που ακολούθησαν συνέδεσαν το αίτημα απόδοσης ευθυνών με καταγγελίες για διαφθορά, αδιαφάνεια και προβλήματα στη λειτουργία των θεσμών. Η κυβέρνηση Βούτσιτς απέρριπτε τις κατηγορίες.

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της σερβικής περίπτωσης είναι ότι η κοινωνική διαμαρτυρία απέκτησε πλειοψηφική εκλογική έκφραση χωρίς να στηριχθεί αποκλειστικά στα καθιερωμένα κόμματα της αντιπολίτευσης. Σύμφωνα με το Reuters, η Φοιτητική Λίστα περιλαμβάνει πανεπιστημιακούς, καλλιτέχνες, αγρότες και πρόσωπα χωρίς προηγούμενη ισχυρή κομματική παρουσία. Επικεφαλής της βρίσκεται ο καρδιολόγος Ίλια Σρντάνοβιτς.

Από τη διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση

Εδώ εντοπίζεται και η ουσία της πολιτικής κλιμάκωσης. Το κίνημα δεν διεκδικεί πλέον μόνο την απόδοση ευθυνών από την εξουσία. Καλείται να αναλάβει το ίδιο την ευθύνη των αποφάσεων, να συγκροτήσει κυβέρνηση και να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις σε ένα κράτος που διοικήθηκε επί περισσότερο από μία δεκαετία από τον ίδιο πολιτικό χώρο.

Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αυτομάτως αλλαγή στη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, της αστυνομίας, των υπηρεσιών ασφαλείας και των άλλων κρατικών μηχανισμών. Η σχέση τους με την προηγούμενη διακυβέρνηση, όπως και η δυνατότητα θεσμικών αλλαγών, θα αποτελέσουν αντικείμενο των επόμενων πολιτικών αποφάσεων.

Το Reuters επισημαίνει ότι παραμένουν ανοιχτά βασικά ζητήματα, μεταξύ των οποίων η επιλογή πρωθυπουργού και η συγκεκριμενοποίηση του κυβερνητικού προγράμματος. Η καταπολέμηση της διαφθοράς, η αποκατάσταση του κράτους δικαίου και η εκπαίδευση αποτελούν τις βασικές προτεραιότητες που έχει παρουσιάσει το κίνημα. Η εφαρμογή τους θα δοκιμάσει και τη συνοχή μιας εκλογικής συμμαχίας με διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές αφετηρίες.

Από την άλλη πλευρά, η ήττα του Βούτσιτς δεν σημαίνει εξαφάνιση της πολιτικής επιρροής του. Ένας συνασπισμός που συγκεντρώνει περίπου το 39% των ψήφων εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική κοινωνική βάση και ισχυρή κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Η μελλοντική στάση του θα επηρεάσει τη μορφή της αντιπαράθεσης.

Η διεθνής διάσταση

Η πολιτική μεταβολή στη Σερβία ενδιαφέρει άμεσα την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Ρωσία και την Κίνα. Η χώρα διατηρεί στενές οικονομικές σχέσεις με την ΕΕ, ενεργειακούς δεσμούς με τη Ρωσία και σημαντικές κινεζικές επενδύσεις.

Η Ευρωπαία επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος συνέδεσε, σύμφωνα με το Reuters, το αποτέλεσμα με τις διεκδικήσεις για δημοκρατία, κράτος δικαίου και καταπολέμηση της διαφθοράς. Αντίθετα, ο Βούτσιτς απέδωσε την ήττα του σε ξένες παρεμβάσεις, καταγγέλλοντας ευρωπαϊκές χώρες και αμερικανικούς μηχανισμούς. Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν τεκμηριώνουν από μόνοι τους εξωτερική παρέμβαση στην εκλογική διαδικασία.

Δεν προκύπτει επίσης ότι η επικράτηση της Φοιτητικής Λίστας συνεπάγεται αυτομάτως εγκατάλειψη της πολιτικής ισορροπιών ανάμεσα στις Βρυξέλλες, τη Μόσχα και το Πεκίνο. Οι συγκεκριμένες επιλογές της νέας κυβέρνησης παραμένουν άγνωστες.

Στο εσωτερικό, η CeSID ανακοίνωσε περισσότερες από 300 αναφορές πιθανών εκλογικών παρατυπιών, μεταξύ των οποίων καταγγελίες για εκφοβισμό και εξαγορά ψήφων. Σύμφωνα με το Anadolu, οι αναφορές βρίσκονται υπό εξακρίβωση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως επιβεβαιωμένα περιστατικά.

Η Σερβία βρίσκεται, συνεπώς, μπροστά σε μια πολιτική μετάβαση με δύο διακριτές πλευρές. Η πρώτη είναι η εκλογική αλλαγή, η οποία αποτυπώνεται ήδη στις προκαταρκτικές καταμετρήσεις. Η δεύτερη είναι η ενδεχόμενη μεταβολή του τρόπου διακυβέρνησης. Το φοιτητικό κίνημα κατάφερε να μετατρέψει μια κοινωνική διαμαρτυρία σε κοινοβουλευτική πλειοψηφία.