Ο άγνωστος στρατιώτης

Στη Βρετανία ο Άγνωστος Στρατιώτης ονομάζεται «Άγνωστος Πολεμιστής» (Unknown Warrior). Ο τάφος του βρίσκεται στο Αββαείο του Ουέστμινστερ, στο Λονδίνο, και περιέχει τα λείψανα ενός πραγματικού, αγνώστων στοιχείων, πεσόντος ήρωα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Η ιδέα γεννήθηκε το 1916, όταν ένας Βρετανός στρατιωτικός ιερέας είδε στο Δυτικό Μέτωπο, στην Γαλλία, έναν πρόχειρο τάφο με έναν ξύλινο σταυρό που έγραφε «Ένας Άγνωστος Βρετανός Στρατιώτης». Σκέφτηκε ότι η επιστροφή ενός ανώνυμου νεκρού στην πατρίδα θα προσέφερε έναν κοινό τόπο πένθους στις οικογένειες που δεν γνώριζαν πού είχαν ταφεί οι δικοί τους. Τον Αύγουστο του 1920, πρότεινε την ιδέα στον επικεφαλής του Αββαείου. 

Για την επιλογή του νεκρού συγκεντρώθηκαν στη βόρεια Γαλλία λείψανα τεσσάρων αγνώστων βρετανών στρατιωτών. Ένας αξιωματικός επέλεξε έναν, χωρίς να γνωρίζει την ταυτότητά του. Το φέρετρο μεταφέρθηκε στην Αγγλία με πολεμικό πλοίο και κατόπιν σιδηροδρομικώς στο Λονδίνο. Στις 11 Νοεμβρίου 1920, την δεύτερη επέτειο της ανακωχής, έγινε η ταφή στο Ουέστμινστερ. 

Στη Γαλλία ο Άγνωστος Στρατιώτης (Soldat Inconnu) βρίσκεται θαμμένος κάτω από την Αψίδα του Θριάμβου, στο Παρίσι. Είναι ένας πραγματικός, αγνώστων προσωπικών στοιχείων, νεκρός του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, που συμβολίζει όλους τους πεσόντες γάλλους στρατιώτες. Η ιδέα διατυπώθηκε τον Νοέμβριο του 1916 από τον πρόεδρο μιας γαλλικής οργάνωσης μνήμης. Αυτός πρότεινε να ενταφιαστεί ένας άγνωστος στρατιώτης στο Πάνθεον, δίπλα στις μεγάλες προσωπικότητες της χώρας. Μετά τον πόλεμο, ακολούθησε δημόσια συζήτηση και, στις 8 Νοεμβρίου 1920, η Βουλή αποφάσισε ομόφωνα να επιλεγεί η Αψίδα του Θριάμβου για την οριστική ταφή. 

Για την επιλογή του νεκρού, εδώ, συγκεντρώθηκαν στην ακρόπολη του Βερντέν οκτώ φέρετρα, με λείψανα στρατιωτών από διαφορετικές περιοχές του μετώπου. Ήταν γάλλοι που έπεσαν στο πεδίο της μάχης, αλλά η προσωπική τους ταυτότητα δεν μπορούσε να εξακριβωθεί. Στις 10 Νοεμβρίου 1920, ένας νεαρός στρατιώτης, του οποίου ο πατέρας είχε επίσης χαθεί στον πόλεμο, επέλεξε ένα φέρετρο τοποθετώντας επάνω του ένα μπουκέτο λουλουδιών. Το φέρετρο μεταφέρθηκε στο Παρίσι και στις 11 Νοεμβρίου 1920 έγινε η προσωρινή τοποθέτησή του στην Αψίδα. Η οριστική ταφή κάτω από την Αψίδα έγινε στις 28 Ιανουαρίου 1921. Στην ταφόπλακα αναγράφεται: «Εδώ αναπαύεται ένας Γάλλος στρατιώτης που πέθανε για την πατρίδα, 1914–1918». Στις 11 Νοεμβρίου 1923, άναψε για πρώτη φορά η Φλόγα της Μνήμης. Πρόκειται για φλόγα που καίει στη μνήμη του Άγνωστου Στρατιώτη και ανανεώνεται τελετουργικά κάθε μέρα στις 6.30 μμ.

Στις 28 Οκτωβρίου 1921, έντεκα φέρετρα άγνωστων πεσόντων συγκεντρώθηκαν στη βασιλική της Ακυληίας, στην Ιταλία. Την επιλογή του φέρετρου έκανε μία μητέρα που είχε χάσει τον γιο της στον πόλεμο και δεν είχε έναν αναγνωρισμένο τάφο του για να πενθήσει. Επέλεξε έναν νεκρό εκ μέρους όλων των μητέρων που βίωσαν την ίδια απώλεια. Στις 4 Νοεμβρίου 1921, ο ιταλός Άγνωστος Στρατιώτης ενταφιάστηκε στον λεγόμενο «Βωμό της Πατρίδας», στην Ρώμη. 

Η ελληνική περίπτωση έχει μια ιδιαιτερότητα. Το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη στο Σύνταγμα είναι κενοτάφιο. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1926 επί Πάγκαλου και τελείωσε το 1932 επί Βενιζέλου. Δίπλα στο μνημείο η φράση του Θουκυδίδη: «Ανδρών Επιφανών Πάσα Γη Τάφος».

Στο ελληνικό, το ιταλικό και το γαλλικό μνημείο, στην περίοδο του ναζιστικής και φασιστικής κυριαρχίας και κατοχής, τιμές απέδιδαν τόσο οι ναζί, οι φασίστες και οι τοπικοί συνεργάτες τους, όσο και οι αντιστασιακοί της εποχής – σε διαφορετικές προφανώς στιγμές της μέρας. Το μνημείο ήταν πάντα πεδίο διεκδίκησης, όπου αντιμάχονταν η πραγματικά καλή πλευρά της ιστορίας, αυτή της αντίστασης, και η πραγματικά κακή, αυτή της «συνεργασίας». 

ΥΓ.1: Από τους 8.000 Έλληνες στρατιώτες που έπεσαν στο αλβανικό μέτωπο, 1940-41, εντός του αλβανικού εδάφους (άλλοι 6.000 έπεσαν εντός ελληνικού), οι περισσότεροι παρέμειναν για δεκαετίες άταφοι ή πρόχειρα θαμμένοι. Σύμφωνα την υπηρεσία ΓΕΕΘΑ/Β1, υπεύθυνη πλέον για τον επαναπατρισμό των πεσόντων στο αλβανικό μέτωπο, η πλειονότητα των λειψάνων δεν έχει ταυτοποιηθεί. (Η παρέλευση 80 ετών, σε συνδυασμό με τις καιρικές συνθήκες στα βουνά της Αλβανίας, αλλοίωσε τα οστά. Μόλις το 17% αυτών αποδίδει αξιοποιήσιμο γενετικό υλικό.) Η ιδέα σήμερα είναι απλή όσο και επιβαλλόμενη μετά την ανόσια επί δεκαετίες έκθεση των νεκρών στρατιωτών μας: Τιμητική ταφή ενός πραγματικού πεσόντος στην θέση του κενοταφίου. Θα αντιπροσωπεύει το σύνολο των πεσόντων αγνώστων στρατιωτών. 

ΥΓ.2: «Ο Στρατηγός του Νεκρού Συντάγματος» είναι το εμβληματικό μυθιστόρημα του κορυφαίου Αλβανού συγγραφέα Ισμαήλ Κανταρέ, που κυκλοφόρησε το 1963 και διαβάσθηκε διεθνώς. Η υπόθεση (εμπνεόμενη από την αληθινή ιστορία) διαδραματίζεται 15 χρόνια μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ένας Ιταλός στρατηγός ταξιδεύει στην Αλβανία. Έχει αναλάβει να εντοπίσει, ξεθάψει και επαναπατρίσει τα οστά των Ιταλών στρατιωτών που σκοτώθηκαν εκεί κατά τη διάρκεια του πολέμου.