Περί πνευματικών δικαιωμάτων: όταν η πολιτιστική κληρονομιά συναντά την ιδιωτική διαχείριση

Το πρωτοφανές και εξαιρετικά λυπηρό περιστατικό που σημειώθηκε στο Αρχαίο Θέατρο Δίου Πιερίας, με την απαγόρευση εκτέλεσης της μουσικής του Μάνου Χατζιδάκι στη συναυλία του Μανώλη Μητσιά, αφιερωμένη στα τραγούδια του Νίκου Γκάτσου, φέρνει στο προσκήνιο ένα θεμελιώδες ερώτημα: σε ποιον πρέπει τελικά να ανήκει η πνευματική δημιουργία μετά τον θάνατο του δημιουργού της;

Από νομική άποψη, οι κληρονόμοι των πνευματικών δικαιωμάτων κινούνται απολύτως εντός των δικαιωμάτων που τους αναγνωρίζει ο νόμος. Η νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας τούς παρέχει τη δυνατότητα να εγκρίνουν ή να απορρίπτουν τη χρήση ενός έργου. Εδώ, όμως, ανακύπτει ένα ευρύτερο ζήτημα.

Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν συνέθεσε απλώς σπουδαία τραγούδια. Διαμόρφωσε την αισθητική, το ήθος και την πνευματική φυσιογνωμία μιας ολόκληρης εποχής. Η μουσική του έντυσε τις χαρές, τις λύπες, τους έρωτες και τους αγώνες ενός λαού. Έγινε μέρος της συλλογικής μας μνήμης και στοιχείο της πολιτιστικής μας ταυτότητας.

Όταν ένας δημιουργός αυτού του μεγέθους φεύγει από τη ζωή, το έργο του υπερβαίνει στην πράξη τα στενά όρια της ιδιωτικής περιουσίας. Αποκτά χαρακτήρα δημόσιου πολιτιστικού αγαθού. Δεν παύει, βεβαίως, να προστατεύεται από τον νόμο, αλλά ταυτόχρονα ανήκει και στην ιστορική μνήμη του τόπου που το γέννησε. Γιατί κανένας μεγάλος δημιουργός δεν δημιουργεί στο κενό· εμπνέεται από τη γλώσσα, την ιστορία, την κοινωνία και τον πολιτισμό της πατρίδας του και, με το έργο του, τα επιστρέφει όλα αυτά εμπλουτισμένα.

Ένα έργο τέχνης παραμένει ζωντανό μόνο όταν συνεχίζει να αναπνέει μέσα στην κοινωνία. Όταν ακούγεται στα θέατρα, όταν ερμηνεύεται από νέους καλλιτέχνες, όταν το τραγουδούν οι παλιές και οι νεότερες γενιές. Η λογική της αποστείρωσης και του εγκλεισμού των έργων, ακόμη και στο όνομα της προστασίας της ποιότητάς τους ή της οικονομικής τους εκμετάλλευσης, κινδυνεύει να αποκόψει το ίδιο το έργο από τη φυσική του λειτουργία: την επικοινωνία με το κοινό.

Ίσως, λοιπόν, αξίζει να ανοίξει μια σοβαρή δημόσια συζήτηση για το αν, στην περίπτωση δημιουργών που έχουν σφραγίσει την πολιτιστική ιστορία μιας χώρας, η άσκηση των πνευματικών δικαιωμάτων θα πρέπει να συνδυάζεται με μια αυξημένη ευθύνη απέναντι στην κοινωνία. Γιατί η πολιτιστική κληρονομιά δεν διατηρείται με απαγορεύσεις. Διατηρείται όταν παραμένει ζωντανή.

ΛΕΝΑ ΤΣΑΓΚΑΡΑΚΗ