21 Μαΐου 1864: Η Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα — όσα δεν χωρούν στο σχολικό αφήγημα

Την 21η Μαΐου 1864, σε πανηγυρική ατμόσφαιρα, τελείωνε η πεντηκονταετής Αγγλοκρατία στα Επτάνησα. Έναν χρόνο πριν, ένας δεκαεπτάχρονος Δανός πρίγκιπας έφθανε στην Αθήνα ως ο νέος βασιλιάς της Ελλάδας, Γεώργιος Α΄ (μετά την καθαίρεση του Όθωνα, ανεπιθύμητου μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο ως φιλορώσου και αντιτούρκου!). Το κυρίαρχο, επί πολλά χρόνια, σχολικό μας αφήγημα ήταν ότι η Αγγλία έκανε δώρο στη φίλη Ελλάδα, μαζί με τον Γεώργιο, και τα Επτάνησα. Και επειδή στη διεθνή πολιτική δεν υπάρχουν δώρα, αλλά μόνο σκληρά ανταλλάγματα, ιδού η γνώμη του Ριζοσπάστη Ιωσήφ Μομφεράτου εκείνα τα χρόνια: «Η Αγγλία παρεχώρει την Επτάνησον, όπως κατακτήσει ηθικώς την Ελλάδα. Επίστευεν ότι ούτω πράττουσα θα κατώρθου να μεταφέρη τον αρμοστήν της από Κερκύρας εις Αθήνας, θέτουσα επί κεφαλής αυτού βασιλικόν στέμμα.»

Στα Επτάνησα, το κόμμα των «Ριζοσπαστών» διασπάται, το 1858, σε «Ενωτικούς Ριζοσπάστες» και «Αληθείς Ριζοσπάστες». (Τα άλλα δύο κόμματα ήταν οι «Μεταρρυθμιστές» και οι «Προστασιανοί» ή «Καταχθόνιοι».) Οι υπό τον Ζακυνθινό Κωνσταντίνο Λομβάρδο «Ενωτικοί Ριζοσπάστες» συμμάχησαν με όλους όσοι ήθελαν την ένωση με την Ελλάδα, ανεξαρτήτως κοινωνικών και πολιτικών όρων — ακόμη και με τους «Προστασιανούς», που «ανένηψαν» την τελευταία στιγμή και έγιναν κι αυτοί «Ενωτικοί». Ο Λομβάρδος κατηγόρησε τότε τον Μομφεράτο ως «κομμουνιστή». (Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε ο όρος στην Ελλάδα.)

Κατά τους Κεφαλονίτες Ηλία Ζερβό-Ιακωβάτο και Ιωσήφ Μομφεράτο, τους «Αληθείς Ριζοσπάστες», που έμειναν πιστοί στα αρχικά ιδανικά του Ριζοσπαστισμού, δηλαδή στις ιδέες της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, η ένωση με την Ελλάδα αποτελούσε «απαράγραπτο και φυσικό δικαίωμα». Οι «Αληθείς Ριζοσπάστες» καταδίκαζαν κάθε «ικετήρια αναφορά» προς τους Ευρωπαίους ηγεμόνες ως δήλωση υποτέλειας. Πίστευαν ότι μια συνέλευση των Ιονίων Νήσων, εκλεγμένη με καθολική ψηφοφορία, θα μπορούσε να καταργήσει το αντιδημοκρατικό Σύνταγμα του Μαίτλαντ του 1817 και να ανακηρύξει την ένωση με την Ελλάδα.

Το πεντηκονταετές καθεστώς της Αγγλικής Προστασίας ήταν νομικά αυθαίρετο. Η Συνθήκη των Παρισίων του 1815 προέβλεπε την «προστασία» των νεοσύστατων Ηνωμένων Πολιτειών των Ιονίων Νήσων ως ενός «ελεύθερου και ανεξάρτητου κράτους». Αντί αυτού, η Μεγάλη Βρετανία είδε τα Ιόνια Νησιά ως μια ακόμη κτήση στην υπερπόντια αυτοκρατορία της. Η «προστασία», μέσω του Συντάγματος του Μαίτλαντ, μετατράπηκε σε ανοιχτή και απολύτως βίαιη επικυριαρχία. Οι δεκάδες απαγχονισμοί και οι εκατοντάδες μαστιγώσεις από τον αρμοστή Ουάρδο και τον στρατό του, σε όλη την έκταση της Κεφαλονιάς το 1849, μετά τη Στάση της Σκάλας, έγιναν στο πλαίσιο ενός εντελώς αυθαίρετου καθεστώτος.

«Φρικιούμε με τα τρομερά μέτρα αντιποίνων που επέβαλαν τα στρατοδικεία με βάση τις οδηγίες του λόρδου ύπατου αρμοστή… θάνατος, εξορίες, σωματικές ποινές…» έγραφε η βρετανική Morning Chronicle, στις 25 Απριλίου 1850, για τα γεγονότα της Σκάλας. Σε άλλο άρθρο της εποχής, στη New York Daily Tribune (6 Ιανουαρίου 1858), έγραφε ο Καρλ Μαρξ: «Η Αγγλία του ελευθέρου εμπορίου δεν αισχύνεται να βασανίζει τους Ιονίους με εξαγωγικούς φόρους…». Οι ενδιάμεσες θάλασσες φράσσονταν σε κάθε λιμάνι με διαμετακομιστικούς φόρους, που επιβάρυναν τα εμπορεύματα τα οποία ανταλλάσσονταν ανάμεσα στα ίδια τα Ιόνια Νησιά.

Το γεγονός της συνειδητής αποχής του προέδρου και του αντιπροέδρου της 12ης Ιονίου Βουλής από το σώμα της 13ης (και τελευταίας) Ιονίου Βουλής είναι ενδεικτικό των ενστάσεων που είχαν οι πιο ανιδιοτελείς, αλλά και οι πλέον διωχθέντες και εξορισμένοι Επτανήσιοι αγωνιστές της Ένωσης για τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκε. Πρόεδρος στην 12η Βουλή ήταν ο Ηλίας Ζερβός-Ιακωβάτος και αντιπρόεδρος ο Ιωσήφ Μομφεράτος — «Αληθείς Ριζοσπάστες», αγνοί αγωνιστές και πατριώτες και οι δύο. Αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στις κυρωτικές εργασίες της 13ης Βουλής.

Ο Μομφεράτος, που κατάφερνε να εκλέγεται ακόμη και υπό συνθήκες διώξεων και εξοριών, στις πρώτες εκλογές μετά την Ένωση δεν κατάφερε να εκλεγεί. Το σοκ για τους Κεφαλονίτες αγωνιστές της Ένωσης ήταν μεγάλο. Και όταν, στις δεύτερες εκλογές μετά την Ένωση, το 1868, εξελέγη, η απογοήτευση ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Μαζί του στην Κεφαλονιά είχε εκλεγεί και ο Δημήτριος Καρούσος, ο απηνής διώκτης του Ριζοσπαστισμού και του ίδιου προσωπικά, όργανο της Αγγλικής Προστασίας, ο οποίος είχε οργανώσει και προγραφές το 1851. «Η Ελλάς, αντί ελευθερίας, μετέδωκεν εις την ενθουσιωδώς εις τας αγκάλας της ριφθείσαν Επτάνησον το μόλυσμα της πολιτικής φαυλότητος», σχολίαζε τότε ο Παναγιώτης Πανάς.

Τα κόμματα των «Ριζοσπαστών» και των «Μεταρρυθμιστών» υπήρξαν τα πρώτα κόμματα αρχών της ελληνικής πολιτικής ζωής. (Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα μέχρι τότε ήταν το «Ρωσικό», το «Γαλλικό» και το «Αγγλικό».)

Δεκατέσσερα χρόνια μετά την αποχώρησή τους από τα Επτάνησα, οι Βρετανοί θα αποβιβάζονταν στην Κύπρο.

ΥΓ.1: Της Αγγλοκρατίας στα Επτάνησα είχαν προηγηθεί η τετρακοσίων ετών Βενετοκρατία (1386–1797), η εννεαετής Γαλλοκρατία των Δημοκρατικών και ακολούθως των Αυτοκρατορικών Γάλλων (1797–1799 και 1807–1814) και η ενδιάμεση περίοδος (1800–1807) της «Επτανήσου Πολιτείας», του πρώτου ελληνικού πολιτειακού μορφώματος (ημιαυτόνομου, υπό ρωσική και οθωμανική επικυριαρχία).

ΥΓ.2: Το αδύναμο δανικό στέμμα ήταν, τη δεκαετία του 1860, προσκολλημένο στο ισχυρό αγγλικό, για προστασία απέναντι στη μόνιμη πρωσοαυστριακή απειλή. Εξ ου και η αγγλική επιλογή Δανού πρίγκιπα.

ΥΓ.3: Μετά την Ένωση, όλοι οι Επτανήσιοι πολιτικοί εμφανίστηκαν ως Ριζοσπάστες. (Όπως συνήθως γίνεται!)

ΥΓ.4: Η περίοδος 1859–1862, τελική φάση του Επτανησιακού αγώνα για την Ένωση, τελική φάση του ιταλικού Risorgimento και τελική φάση αγώνων εθνικής ανεξαρτησίας και αλλού, είναι εκείνη κατά την οποία τα επαναστατικά κινήματα διχάζονται γύρω από το δίλημμα ανάμεσα στην εθνική ολοκλήρωση με κοινωνικό περιεχόμενο και στην εθνική ολοκλήρωση χωρίς κοινωνικό περιεχόμενο.

ΥΓ.5: Ο Μομφεράτος έγραφε στην εφημερίδα του «Αναγέννησι» στις 25 Απριλίου 1859: «Τας υπό του Ματσίνη κηρυττομένας ιδέας οι καθαροί ριζοσπάσται, και οι Επτανήσιοι εν γένει, συμμερίζονται. Το περί εθνικής αποκαταστάσεως ζήτημα ουδέποτε διέστειλαν από το γενικόν ζήτημα των εθνικοτήτων».

ΥΓ.6: Ο διαφορετικός ρόλος της Αγγλίας σε Ιταλία και Ιόνια είναι ενδεικτικός της Αγγλικής διεθνούς πολιτικής που παραβλέπει (ηθικές) «αρχές». Στην Ιταλία η Αγγλία στήριζε το Ρισορτζιμέντο, ενώ στα Επτάνησα κατεδίωκε τους Ριζοσπάστες. Ήθελε την Ιταλία μακριά από την Αυστρία και κυρίως την Γαλλία του φιλόδοξου Ναπολέοντος Γ΄, ενώ τα Επτάνησα ήταν ήδη δικά της και δεν επιθυμούσε αλλαγή.

ΥΓ.7α: Η Αλβιών είναι πλέον γηραιά. Το πιο ζωντανό μνημείο της στην Κέρκυρα είναι σήμερα οι κεκοιμηνένοι της στο ανθοστόλιστο Βρετανικό Νεκροταφείο. Στις μέρες μας, οι Βρετανοί καταλαμβάνουν τουριστικά  τα νησιά μας και διατρέχουν τους δρόμους που οι παππούδες τους σχεδίασαν. Στα 50 χρόνια Αγγλοκρατίας κατασκευάσθηκε στα Επτάνησα ένα εκτεταμένο οδικό δίκτυο. Ανεγέρθηκαν επιβλητικά κτίρια, όπως το Ανάκτορο των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου (έδρα του Αρμοστή). Έγιναν έργα στα λιμάνια, οχυρωματικά έργα (μέρος των οποίων ανατίναξαν οι ίδιοι οι Άγγλοι φεύγοντας) και βελτιώσεις στα υδρευτικά δίκτυα των πόλεων. Ιδρύθηκαν η Ιονική Τράπεζα (1840) και το Εμπορικό Επιμελητήριο (1851). Ιδρύθηκε επίσης η Ιόνιος Ακαδημία (1824), το πρώτο Ελληνικό πανεπιστήμιο, από τον Λόρδο Γκίλφορντ.

ΥΓ.7β: Γλαφυρή περιγραφή κερκυραϊκής εφημερίδας της εποχής για την ανατίναξη των οχυρών από τους Άγγλους κατά την αναχώρησή τους: «Σεισμός μέγας διεδέχθη το φαινόμενον και πολλαί της πόλεως οικίαι διερράγησαν. Πολλαί Κυρίαι έμειναν ημιθανείς υπό του φόβου, ήτο δε φρικτόν το συμβάν εις τινα Κυρίαν εκ Κωνσταντινουπόλεως κατοικούσαν παρά τω νέω φρουρίω. Ενώ η Κυρία αύτη εκάθητο εις τον ανακλιντήρα, ανετράπη άφωνος εν τω μέσω της οικίας, και εις το πρόσωπόν της διεχύθη το χρώμα και η γαλήνη του θανάτου. … Σκηναί τοιαύται συνέβησαν πολλαί προς δόξαν της Αγγλικής φιλανθρωπίας. … (Οι Άγγλοι με την αναχώρησή τους) εσύλησαν την πολεμικήν αποσκευήν, ήτις ανήκε εις το Ιόνιον Ταμείον. Κατέστρεψαν τα φρούρια  τα οικοδομηθέντα υπό του ιδρώτος του λαού μας. Επέβαλον, ως άλλοι Αλγερίνοι, φόρον ισόβιον εις το Ταμείον και ασυδοσίαν εις τας ατμοπλοϊκάς των εταιρίας. Εγύμνωσαν τα παλάτια δια την διατήρησιν και την σκευήν των οποίων η Ιόνιος Βουλή έδιδε πίστωμα οκτώ και ημισείαν χιλιάδας δραχμών κατ’ έτος.»