Οι ολοκληρωτισμοί του «επομένως»

Υπάρχει μια μικρή λέξη που χρησιμοποιούμε καθημερινά αλλα σπάνια της δίνουμε σημασία: το «επομένως». Κι όμως, ίσως είναι η πιο επικίνδυνη λέξη στον δημόσιο λόγο όταν χρησιμοποιείται χωρίς προσοχή. Κάθε φορά που την ακούμε, θα πρέπει να σηκώνονται αμέσως οι κεραίες της κριτικής σκέψης μας.

Στα μαθηματικά, το «επομένως» έχει απόλυτη ισχύ. Ξεκινάμε από αξιώματα που θεωρούνται αληθή και, ακολουθώντας αυστηρούς κανόνες λογικής, καταλήγουμε σε συμπεράσματα που έτσι είναι εξίσου αληθή. Αν η αρχή είναι σωστή και η απόδειξη έγκυρη, τότε το τελικό συμπέρασμα είναι αναμφισβήτητο. Εκεί, κάθε «επομένως» μεταφέρει την ίδια βεβαιότητα από την αρχή μέχρι το τέλος.

Ο άνθρωπος όμως και κατ’ επέκταση ακόμη περισσότερο η ανθρώπινη κοινωνία, δεν είναι μαθηματικό σύστημα. Δεν αποτελείται από ένα κλειστό σύστημα σχετιζόμενων αριθμών, αλλά από ψυχικές τάσεις, γονικές και πολιτισμικές επιρροές, απροσμέτρητα συναισθήματα και βουλήσεις και ίσως και αμέτρητους άλλους αστάθμητους παράγοντες, που προκαλούν απρόβλεπτες καταστάσεις, διότι αλληλεπιδρούν πολλαπλά μεταξύ τους. Εδώ, κάθε νέο «επομένως» δεν βασίζεται μόνο στα μετρημένα γεγονότα, αλλά εύκολα στηρίζεται στη βασική και λανθασμένη παραδοχή ότι το σύστημα είναι κλειστό και περιγράφεται εξαντλητικά από όσα ξέρουμε. Αυτό σημαίνει ότι η βεβαιότητα μειώνεται από λίγο σε κάθε βήμα.

Δεν χρειάζεται λοιπόν όλο αυτό να ξεκινήσει από ένα ψέμα. Μπορεί να ξεκινά από μια αλήθεια που όλοι αποδεχόμαστε. Ας φανταστούμε ότι όλοι συμφωνούμε σε ένα γεγονός που κανείς δεν το αμφισβητεί. Κάποιος τότε λέει: «Αφού ισχύει αυτό, επομένως ισχύει και εκείνο». Μέχρι εδώ ίσως όλα φαίνονται λογικά. Ύστερα συνεχίζει: «Και αφού ισχύει εκείνο, επομένως πρέπει να συμβαίνει και το επόμενο». Και μετά άλλο ένα «επομένως». Και άλλο ένα. Και άλλο ένα. Κάθε βήμα μοιάζει μικρό και λογικό από μόνο του. Αν όμως γυρίσουμε πίσω και κοιτάξουμε από πού ξεκινήσαμε και πού καταλήξαμε, μπορεί να ανακαλύψουμε ότι εκτός του ότι έχουμε διανύσει μεγάλη απόσταση, χωρίς να το καταλάβουμε, η νοητική απόσταση αυτή έχει πλέον μολυνθεί από αντίστοιχο βαθμό ασάφειας. Ανάμεσα στα διαδοχικά βήματα μπορεί να παρεμβάλλονται δεκάδες αόρατες παραδοχές που κανείς δεν εξέτασε. Με κάθε «επομένως» εισάγεται ένας πολύ μικρός και αποδεκτός βαθμός αβεβαιότητας, αλλά όταν τα «επομένως» αθροιστούν, η βεβαιότητα δεν είναι πια βεβαιότητα.

Έτσι δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι μια ολόκληρη ιδεολογία ή μια ακραία πολιτική επιλογή είναι η μοναδική λογική κατάληξη μιας αρχικής παραδοχής μας. Η επιμονή στα συμπεράσματά μας παρά αυτή τη μόλυνση είναι ένας από τους μηχανισμούς με τους οποίους γεννιέται πρώτα η παρανοϊκή σκέψη, όπου όλες οι πράξεις των άλλων είναι παράλογες ή εχθρικές προς εμένα, και μετά ενίοτε και η ολοκληρωτική, όπου όλοι πρέπει να υποταχθούν στα «επομένως» μου.

Με άλλα λόγια, οι ολοκληρωτισμοί δεν καταργούν τη λογική, αλλά τον έλεγχο της ίδιας της λογικής. Δεν ζητούν να πιστέψεις κάτι παράλογο, αλλά να πάψεις να εξετάζεις αν σε κάθε νέο «επομένως» έχουν εισαχθεί νέα αστάθμητα δεδομένα. Γι’ αυτό, ο κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος δεν φοβάται βεβαίως τη λέξη «επομένως», ούτε όμως και την αγνοεί˙ απλά τη σέβεται. Τη θεωρεί ένα σήμα για να σταματήσει και να αναρωτηθεί: ποια ακριβώς δεδομένα μπορεί να συνδέουν αυτά τα δύο αρχικά ασύνδετα μεταξύ τους συμπεράσματα τα οποία δεν έχω λάβει υπόψιν;

Η καλύτερη άμυνά μας στον ολοκληρωτισμό και κατ’ επέκταση απέναντι στην προπαγάνδα και στον φανατισμό, είναι η απλή συνήθεια, κάθε φορά που ακούμε τη λέξη «επομένως», να μην συνεχίζουμε μηχανικά τη σκέψη του ομιλητή, αλλά να σταματάμε για μια στιγμή και να ελέγχουμε αν με το καινούριο «επομένως» έχει μπει στο συλλογισμό κάτι σημαντικό που το παραλείψαμε.

ΦΩΤΟ@PIXABAY