Ο ήρωας ως καθρέφτης

Πολλοί μαθαίνουμε να πιστεύουμε ότι ο ήρωας είναι αναγκαστικά κάποιος που που μας κάνει να αισθανόμαστε οι άνθρωποι σπουδαίοι, πλασμένοι να οραματιζόμαστε και ικανοί να πραγματώνουμε. Οι μύθοι, οι ιστορίες, η λογοτεχνία, το θέατρο, το σινεμά, είναι γεμάτα από ήρωες, τόσο πολύ ώστε να αναφερόμαστε στους ήρωες ενός βιβλίου ή μιας ταινίας ακόμη και αν αυτοί δεν πράττουν τίποτα το ηρωικό. Όμως, αν το καλοσκεφτούμε, κανείς μας δεν γεννιέται ήρωας. Ο πραγματικά επιδραστικός ήρωας μπορεί να μην είναι άλλος από κάποιον που μέσα από τον ηρωισμό του δεν αναπτερώνει τη μαχητικότητά μας, αλλά μας κάνει να αισθανόμαστε ανεπαρκείς.

Αυτή είναι η πιο δύσκολη στην κατανόηση παράμετρος του ηρωικού παραδείγματος. Είναι πολύ εύκολο να θαυμάζουμε έναν άνθρωπο που έκανε κάτι μεγάλο. Να συγκινούμαστε με το θάρρος του, να μιλάμε για τη θυσία του, να αφηγούμαστε την ιστορία του. Μέσα στον θαυμασμό υπάρχει κάτι ευχάριστο: για λίγο αισθανόμαστε ότι αγγίζουμε κι εμείς, έστω από απόσταση, αυτό που εκείνος αντιπροσωπεύει – ακριβώς έτσι όπως νομίζουμε ότι πετάμε όταν παρατηρούμε τα αεροπλάνα από κοντά. Ο θαυμασμός μας όμως μπορεί να αποβεί και αντιπαραγωγικός, αν μετατραπεί σε τρόπο ηθικής ανακούφισης: «Ευτυχώς υπήρξαν άνθρωποι σαν κι αυτόν».

Η φράση μοιάζει με εγκώμιο, όμως κρύβει μια επικίνδυνη μετατόπιση: το «τι έκανε εκείνος» αντικαθιστά το «τι θα κάνω εγώ». Θαυμάζοντας τον ήρωα, θυσιάζοντας τον ήρωα, λατρεύοντας τον ήρωα, μπορούμε να απολαμβάνουμε την ευγενή ιδέα της γενναιότητας χωρίς να χρειάζεται να δοκιμάσουμε τη δική μας. Ο ήρωας γίνεται ασφαλής από απόσταση. Τον τοποθετούμε στο βάθρο, του αποδίδουμε τίτλους, του στήνουμε αγάλματα, τον στεφανώνουμε στις επετείους. Και όσο βρίσκεται εκεί πάνω, δεν μας ζητά τίποτα. Το πραγματικό ηθικό βάρος του ήρωα αρχίζει όταν πάψουμε να τον κοιτάμε και αρχίσουμε να κοιτάμε τον εαυτό μας με ένα ερώτημα που ζητά ειλικρινή απάντηση: «αν βρισκόμουν εγώ στη θέση του, τι θα έκανα». Η απάντηση γίνεται δημιουργική ειδικά όταν είναι το «μάλλον τίποτα»!

Αυτό είναι άβολο. Δεν μας επιτρέπει να αισθανθούμε σπουδαίοι, αντίθετα, μας κάνει να αισθανθούμε ανεπαρκείς. Η αυτογνωσία της ανεπάρκειας είναι το πρώτο βήμα για να γίνει δημιουργική: να γίνει δηλαδή η επίγνωση ότι ίσως υπάρχει μέσα μας μια δυνατότητα που δεν έχουμε ακόμη δοκιμάσει.

Αυτό είναι ίσως και το βαθύτερο νόημα της ιστορίας που αναζητά ο Ισπανός Χαβιέρ Θέρκας, ένας από τους σημαντικούς εν ζωή συγγραφείς, στους «Στρατιώτες» του «της Σαλαμίνας», που αφορά στον ισπανικό εμφύλιο – και που πρόσφατα συζητήθηκε στο πλαίσιο των πολύτιμων για το νησί βιβλιοφιλικών δραστηριοτήτων της Λέσχης Ανάγνωσης Κέρκυρας: τι ακριβώς συμβαίνει σε έναν άνθρωπο όταν, σε μια κρίσιμη στιγμή, επιλέγει κάτι που δεν θα του προσφέρει ούτε δόξα, ούτε ανταμοιβή, και βέβαια δεν θα τον βοηθήσει να επιζητήσει τον τίτλο του ήρωα; Ο τίτλος του βιβλίου έχει την έμφαση στους στρατιώτες, σε αντιδιαστολή προς τους στρατηγούς – κι η Σαλαμίνα θα είναι πάντοτε κάποια Σαλαμίνα.

Ο αληθινός ήρωας δεν μας προσφέρει πάντοτε παρηγοριά. Μας θυμίζει ότι η γενναιότητα δεν είναι ιδιότητα, αλλά δυνατότητα, που δοκιμάζεται κβαντικά μέσα στις συγκεκριμένες, μικρές και συχνά αόρατες στιγμές μας. Τότε, οι ήρωες στέκονται απέναντί μας ως ερώτημα.«Αν έρθει μια τέτοια δική σου στιγμή, μη μεγαλειώδης, τετριμμένη μπροστά στα ποσοτικά μεγέθη της ανθρωπότητας, αλλά μοναδική μπροστά στα ποιοτικά της, στα μεγέθη που κάνουν τον άνθρωπο άνθρωπο, τι άραγε θα αποδειχτεί πως είσαι»;

ΦΩΤΟ@PIXABAY