Η διαχρονική υποβάθμιση του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος της Κέρκυρας

Με αφορμή τον επίκαιρο δημόσιο διάλογο γύρω από τα πεπραγμένα προσώπου, προσφάτως απελθόντος από νευραλγικά πόστα του Υπουργείου Πολιτισμού στον τόπο μας, θεωρώ ότι η καρδιά του προβλήματος, στον ουσιώδη τομέα του ιστορικού ανθρωπογενούς περιβάλλοντος της Κέρκυρας, ανάγεται στις πολιτικές που ασκούνται και στις αιτίες που τις προκαλούν.

Συγκεκριμένες αιτίες και πολιτικές οδήγησαν σε διαχρονική υποβάθμιση το αρχαιολογικό παλίμψηστο που αγκαλιάζει στα σπλάχνα της και φέρει στην επιφάνειά της η γη της παλιάς πόλης της Κέρκυρας, της ευρύτερης περιοχής της Παλαιόπολης και της αρχαίας πόλης των Ευβοέων, στο πρώτο μισό της χερσονήσου του Κανονιού.

Η συνεχής, ανά τους αιώνας, διαστρωμάτωση αρχαϊκών, κλασσικών, μεταγενέστερων, μέσων και βυζαντινών, βενετσιάνικων, εποχής Γαλλοκρατίας και Αγγλικής Προστασίας, καθώς και νεοτέρων μνημείων καθιστά τη σύγχρονη πόλη της Κέρκυρας ένα, κυριολεκτικά, αποθεματικό μουσείο εθνικής και παγκόσμιας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς με πληθώρα μνημείων κορυφαίας αξίας και συμβολισμού.

Ήδη από τον περασμένο αιώνα ο αρχαιολογικός πλούτος της περιοχής συστηματικά αποδομείται από την αδιαφορία και εγκατάλειψη και κυρίως από μεθοδευμένες καταστροφές που αποσκοπούν στην εμπορευματοποίηση του αστικού χώρου και στην αιτιογενή της κερδοσκοπία. Τα θλιβερά αυτά γεγονότα, με αρνητική προστιθέμενη αξία, υπερφαλαγγίζουν και αναιρούν το όφελος από τις ευκαιριακές και σημειακές σωστικές επεμβάσεις.

Ιδιαίτερα στην σημαδιακή εποχή ρήξης που βιώνουμε και μετάβασης από την κοινωνία της βιολογικής νοημοσύνης στην καινοφανή μετακοινωνία της τεχνητής νοημοσύνης, η κρατούσα ζοφερή πολιτική αντίληψη απαξιώνει το ιστορικό περιβάλλον ως παρουσία και ως μνήμη, στραγγαλίζοντας την συγχρηματοδότησή του από τον δημόσιο κορβανά.

Εν κατακλείδι, το πολυτιμότατο αυτό αγαθό της ιστορίας από στοιχείο τοπικής και εθνικής υπερηφάνειας, κατάντησε, στις μέρες μας, στοιχείο τοπικής και εθνικής ντροπής.

Αρχίζοντας με επιλεκτική απαρίθμηση όψεων του προβλήματος, εύλογα εγείρονται ερωτήματα του τύπου:

Γιατί δεν έγιναν οι προβλεπόμενες από το ισχύον Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο (Γ.Π.Σ.) Κέρκυρας διαπιστωτικές τομές εδάφους για την οριστική αξιολόγηση και τελική οριοθέτηση του αρχαιολογικού χώρου των ιερών και νεκροταφείων της αρχαίας πόλης, μεταξύ των σημερινών πολεοδομικών ενοτήτων Γαρίτσας και Ανεμόμυλου, αφήνοντας έκθετο τον ιερό χώρο στην βορά των καταπατητών;

Γιατί το κορυφαίο, κατά την εποχή της τεχνολογίας της πυρίτιδας, συνολικό μνημείο οχυρωματικής θωράκισης της παλιάς πόλης, με τα δύο φρούρια, τους νέου τύπου καρδιόσχημους προμαχώνες, τις κορτίνες των διπλών τειχών, τις τρεις θαλάσσιες πύλες και την εμβληματική στεριανή Πόρτα Ρεάλε, τις ατελείωτες μίνες, τα υπόσκαφα, τις θολωτές αφανείς μεγακατασκευές και την προωθημένη χερσαία οχύρωση των λόφων Αβράμη και Σωτήρος, το οποίο (μνημείο) αναχαίτισε τις ορδές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ακυρώνοντας όλους τους επιτελικούς σχεδιασμούς της για κατάληψη της κεντρικής Ευρώπης, έχει αφεθεί στην εγκατάλειψη και αχρησία, καταδικασμένο στην φθορά του αδηφάγου χρόνου; Ειδικότερα, γιατί οι υπόχρεες αρχαιολογικές αρχές δεν έχουν προχωρήσει στην οριστική οριοθέτηση του ζωτικού μνημειακού χώρου για την προστασία και ανάδειξή του, ώστε το ελληνικό δημόσιο άμεσα να προβεί: α) σε πάγωμα των εντός ζώνης οικοδομικών κατασκευών, πλην επειγουσών εργασιών υγιεινής, συντήρησης και στατικής επάρκειας και β) σε αναγκαστική απαλλοτρίωση των εντός ζώνης ιδιωτικών ακινήτων στον μακροπρόθεσμο, για την αποφυγή κοινωνικών κραδασμών, χρονικό ορίζοντα των εκατό ετών από το 1987 (έτος θέσμισης του Γ.Π.Σ.) όπως επιτάσσει ο ισχύον Πολεοδομικός Σχεδιασμός Κέρκυρας; Γιατί, ακόμη, τα θεμέλια της αδικοχαμένης Πόρτα Ρεάλε προσφάτως επιχώθηκαν, αντί να αναδειχθούν και να αξιοποιηθούν ως προέχον στοιχείο ιστορικής μνήμης;

Γιατί οι δύο προστατευόμενες (από το Γ.Π.Σ.) ιστορικές βιομηχανικές ζώνες στα εκατέρωθεν προάστια της ακμάζουσας στο παρελθόν παλιάς πόλης, οι οποίες προέκυψαν ως προϊόντα επιχωμάτωσης, έχουν ολοσχερώς εξαφανισθεί από τον χάρτη πλην δύο θλιβερών κτιριακών λειψάνων για να μας θυμίζουν το μέγεθος της καταστροφής; Όπως είναι γνωστό, οι ζώνες αυτές δημιουργήθηκαν όταν η Κέρκυρα, συμμετέχουσα, ως πρόσφορες κόμβος, στην μεγάλη θαλάσσια εμπορική ρότα, που συνέδεε τις αγορές της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης με την εγγύς ανατολή, πόλωσε το διαμετακομιστικό εμπόριο και ανάπτυξε σε υψηλό βαθμό την μεταποίηση, αναδεικνύοντας μία από τις πρώτες αστικές κοινωνίες του νεοπαγούς ελληνικού κράτους. Γιατί, επιπροσθέτως, στα εναπομείναντα λείψανα του στοιχειωμένου εργοστασίου Δεσύλλα δρομολογούνται ιδιωτικά οικιστικά προγράμματα, επιβαρύνοντας δυσανάλογα τους πολεοδομικούς φόρτους της περιοχής, αντί: α) της προστασίας και της ανάδειξης των κτιριακών εγκαταστάσεων, του μηχανολογικού εξοπλισμού και του αρχειακού υλικού, β) της δημιουργίας Μουσείου Βιομηχανικής Ιστορίας του τόπου και γ) της απόδοσης του χώρου στο κοινό; Γιατί, ακόμα, τα διασωθέντα κρηπιδώματα,  του «κατ’ έναντι της Ηπείρου» αρχαίου λιμένα, ευρισκόμενα εντός του ιδίου χώρου, αφήνονται στην τύχη τους, όταν μάλιστα, ο έταιρος Υλλαϊκός λιμήν της «εν οικήσει» αρχαίας πόλης, χωροθετημένος στα ασφαλή νερά της λιμνοθάλασσας Χαλικιόπουλου, έχει χαθεί;

Γιατί η παλιά πόλη της Κέρκυρας, ως παγκόσμιο μνημείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς προστατευόμενο από την Unesco, βρίσκεται σε κατάσταση εγκατάλειψης και εμπορικής εκμετάλλευσης, χωρίς την δρομολόγηση και υλοποίηση των δύο προβλεπόμενων από το Γ.Π.Σ. προγραμμάτων: α) της ουσιαστικής οργάνωσης του πολεοδομικού ιστού για την βελτίωση της ποιότητας ζωής των χρηστών και β) της πλήρους ανάπλασης των τριών, εντός των τειχών, πολεοδομικών ενοτήτων για τον εξυγχρονισμό και την ανάδειξη του μνημειακού οικιστικού συνόλου;

Επειδή ο κατάλογος των «γιατί», που αποτυπώνουν όψεις του προβλήματος στον νευραλγικό τομέα του πολιτισμού, είναι μακρύς, προτάσσω συνοπτικά στο εισηγητικό αυτό κείμενο, τα ακόλουθα σημαίνοντα ερωτήματα που αναφέρονται:

Στις αιτίες.

Ποιές είναι οι αιτίες και οι πολιτικές που οδήγησαν στην υποβάθμιση του ιστορικού ανθρωπογενούς περιβάλλοντος της Κέρκυρας;

Στα πρόσωπα και τους θεσμούς.

Ποιοί ανερμάτιστα σκίζουν πολύτιμες σελίδες από το βιβλίο της ιστορίας της Κέρκυρας για ίδιον όφελος και ποιοι θεσμοί συνηγορούν; Γιατί οι υπόχρεες υπηρεσίες, οι αρμόδιοι φορείς, αλλά και οι συνδικαλιστικοί σύλλογοι και επιμελητήρια σιωπούν;

Στις προϋποθέσεις αντιμετώπισης του προβλήματος.

Τί οφείλουμε ως κοινωνία να πράξουμε για την προστασία και ανάδειξη του πολυτιμότατου αυτού ιστορικού αγαθού που μας κληροδοτήθηκε;

Υστερόγραφο

1). Η προσχηματική τροποποίηση του Γ.Π.Σ. Κέρκυρας σε σημεία, αντί της ουσιαστικής αναθεώρησής του ανά πενταετία, η οποία (τροποποίηση) σκοπούσε στην αναδρομική συγκάλυψη τετελεσμένων, αλλά και στην προώθηση μελλοντικών αμαρτιών, δεν νομιμοποιεί το επίπλαστο σημερινό πολεοδομικό καθεστώς της Κέρκυρας.

2). Το παρόν κείμενο θίγει μία από τις πολλές όψεις του θεσμοθετημένου Γ.Π.Σ. Κέρκυρας∙ αυτήν της πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι άλλες, όπως το κυκλοφοριακό, η χωροθέτηση των χρήσεων, οι τεχνικές υποδομές, τα προγράμματα πολεοδομικών και οικονομικών κινήτρων, οι αναπτυξιακές ζώνες, οι ζώνες Ζ.Ο.Ε., Ζ.Ε.Π., ΒΙ.ΠΕ. κλπ., παραμένουν στο βαθύ σκοτάδι, περιμένοντας καρτερικά το λυτρωτικό χέρι που θα σκίσει το βαρύ πέπλο της διαχρονικής συνομωσίας σιωπής, λευτερώνοντας, επιτέλους, την βασική προϋπόθεση για ουσιαστικές παρεμβάσεις και προγράμματα.

* Σπύρος Κουρής, Αρχιτέκτων. Λευκίμμη, Γενάρης 2026