Ο «Φαέθων» και οι λησμονημένοι ήρωες του 1964

Η κυπριακή τραγωδία ταυτίζεται, στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, με την τουρκική εισβολή του 1974. Ωστόσο, δέκα χρόνια νωρίτερα, τον Αύγουστο του 1964, είχαν ήδη γραφτεί σελίδες ηρωισμού και θυσίας που παρέμειναν για δεκαετίες σχεδόν άγνωστες. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η ιστορία της ακταιωρού «Φαέθων» και του πληρώματός της, που βρέθηκε αντιμέτωπο με την τουρκική Πολεμική Αεροπορία κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων στην περιοχή της Τηλλυρίας.

Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν διέθετε τότε οργανωμένο ναυτικό. Με δωρεά του Κύπριου επιχειρηματία Αναστάσιου Λεβέντη αποκτήθηκαν δύο παλαιά περιπολικά, ο «Φαέθων» και ο «Αρίων», τα οποία επισκευάστηκαν πρόχειρα στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας και απέπλευσαν μυστικά για την Κύπρο. Τα πληρώματά τους ταξίδευαν χωρίς διακριτικά και χρησιμοποιούσαν ακόμη και ψευδώνυμα, καθώς η αποστολή έπρεπε να παραμείνει απόρρητη.

Οι ελλείψεις ήταν πολλές. Τα πλοία ήταν πεπαλαιωμένα, παρουσίαζαν μηχανικά προβλήματα και ο οπλισμός τους ήταν ανεπαρκής. Στον «Φαέθων» μάλιστα, όταν ολοκληρώθηκε ο εξοπλισμός του στην Κύπρο, διαπιστώθηκε ότι μόνο ένα από τα τέσσερα πυροβόλα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, καθώς τα διαθέσιμα πυρομαχικά δεν ταίριαζαν στα υπόλοιπα.

Στις 8 Αυγούστου 1964, ενώ εξελίσσονταν οι σφοδρές συγκρούσεις στην Τηλλυρία, ο «Φαέθων», με κυβερνήτη τον ανθυποπλοίαρχο Δημήτρη Μητσάτσο, δέχθηκε σφοδρή επίθεση από τουρκικά αεροσκάφη. Με τη μία μηχανή εκτός λειτουργίας, το πλοίο αδυνατούσε να πραγματοποιήσει αποτελεσματικούς ελιγμούς. Παρά τη δυσμενή θέση του, κανένα από τα 23 μέλη του πληρώματος δεν εγκατέλειψε τη μάχη όταν τους δόθηκε η δυνατότητα.

Ανάμεσα στους πεσόντες ήταν ο υποκελευστής Σπύρος Αγάθος από τον Γαρούνα της Κέρκυρας. Σύμφωνα με τη μαρτυρία συναδέλφου του, χτυπήθηκε θανάσιμα από αεροπορικά πυρά ενώ προσπαθούσε να φθάσει κολυμπώντας στην ακτή μετά την εγκατάλειψη του πλοίου. Μαζί του σκοτώθηκαν ακόμη έξι άνδρες του πληρώματος, Έλληνες και Κύπριοι, που υπηρέτησαν μέχρι τέλους το καθήκον τους.

Για πολλά χρόνια, οι συνθήκες της αποστολής παρέμειναν απόρρητες. Οι οικογένειες των νεκρών ενημερώθηκαν με λιτές υπηρεσιακές διατυπώσεις, χωρίς να αποκαλυφθεί το πραγματικό μέγεθος της επιχείρησης και της θυσίας τους. Χρειάστηκαν δεκαετίες μέχρι να αναγνωριστεί δημόσια η προσφορά τους, να ταυτοποιηθούν τα οστά όσων ήταν δυνατόν και να αποδοθούν οι τιμές που τους αναλογούσαν.

Η ιστορία του «Φαέθων» δεν αποτελεί μόνο μια ηρωική πολεμική αφήγηση. Υπενθυμίζει ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις μεγάλες αποφάσεις των κυβερνήσεων, αλλά και από ανθρώπους που, κάτω από εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες, επέλεξαν να μείνουν στη θέση τους γνωρίζοντας το τίμημα. Η μνήμη τους δεν είναι απλώς υποχρέωση απέναντι στους νεκρούς. Είναι χρέος απέναντι στην ιστορική αλήθεια.

Αν πρόκειται να δημοσιευθεί σε εφημερίδα ή ενημερωτική ιστοσελίδα, θα πρότεινα να συνοδευτεί και από ένα σύντομο ιστορικό πλαίσιο για τα γεγονότα της Τηλλυρίας (7–9 Αυγούστου 1964), ώστε ο αναγνώστης να κατανοεί καλύτερα μέσα σε ποιο επιχειρησιακό και πολιτικό περιβάλλον εντάχθηκε η δράση του «Φαέθων».

* Από την ομιλία του Βασιλείου Γεωργάτου, Σημαιοφόρου του ΠΝ στο  μνημόσυνο που τέλεσε η Ενωση Αποστράτων Αξιωματικών Ναυτικού παράρτημα Κέρκυρας στην Ιερό Μητρόπολη Κέρκυρας την 19 Ιουλίου 2026.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΓΕΩΡΓΑΤΟΣ, ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΟΣ Π.Ν.