Μια σύντομη αναδρομή στους φούρνους που άφησαν εποχή

ΟΣΟΙ φούρνοι το «’χαν» (ξυλόφουρνοι), έφτιαχναν μόνοι το ψωμί. Δεν ήταν, όμως, ο πάγιος κανόνας: πώληση από προμήθεια, αγορά. Απ’ εξωτερικούς τεχνίτες / μάστορες (ή λειτουργία ως πρατήριο, ψωμί απ’ άλλους φούρνους). Έτσι, από παλιά, η διάκριση καταγράφεται ρητά: i. Αρτοπώλης, ii. αρτοποιός. Ξεχωριστές «δουγειές» - αν και, όχι σπάνια, υπό την ίδια στέγη. Ενδεικτικό τεκμήριο, οι λίστες Μουρατίδη1: στα χρόνια, λέει, της Ενώσεως, εντός ορίων του τότε Δήμου Κερκυραίων (πόλη + προάστια), δραστηριοποιούνταν 9 (μόνο) αρτοπώλες και 41 (μόνο) αρτοποιοί (οι 8/40 ορθόδοξοι). Εξ αυτών, οι 5/29 ήταν στην πόλη, 2/9 στο Μαντούκι και 2/3 σε Γαρίτσα - Ανεμόμυλο. Το ενδιαφέρον; Η ύπαρξη και δύο γυναικών, επαγγελματιών αρτοποιών! Μια πόλη, μια Μαντούκι. Για τότε, ριζοσπαστικό...

ΟΝΟΜΑΤΑ, βεβαίως, δε διασώθηκαν. Ένα ενδιαφέρον, ωστόσο, σχόλιο μπορεί να γίνει για την «κάστα» των αρτοποιών˙ με δική τους συντεχνία - αδελφότητα ήδη, επί Ενετών (1633, κρίσιμη η ήδη εξασφάλιση σιτηρών απ’ τη σιταποθήκη), υπό την προστασία του Αγ. Ιωάννη του Αβραάμ2. Τα αμέσως επόμενα χρόνια, η (συνήθης, για αιώνες) «κατά μόνας» δραστηριοποίησή τους, θ’ αποκτούσε... συνοδοιπόρο: μονάδες εργοστασιακές, εξ αυτών που στήριξαν τη βιομηχανική ακμή της Κέρκυρας ως και τις αρχές του 20ού αι. Περίπτωση Νο1, του Δ. Τσαλίκη ή Ζαλίκη. Με το ιστορικό, «πρώτο ατμοκίνητο στην Κέρκυρα και την Ελλάδα γενικότερα»3, εργοστάσιο πίσω απ’ το Δημοτικό Θέατρο - συν ένα δεύτερο, επί της Νικηφόρου Θεοτόκη, αρ. 7: ζυμαρικά κι αρτοσκευάσματα, παρασκευή και διάθεση.

ΠΛΗΝ των βραβευμένων του διπύρων (Ολύμπια, 1870 - μιλήσαμε ήδη), στα 1875, ο Μπούκας4 το έλεγε ρητά: «Ατμόμυλος αλέθων γεννήματα και εξάγων άρτον και δίπυρα... άρτον διαφόρων ποιοτήτων...». Παραδίδοντας, με ίδια ακριβώς περιγραφή, άλλη μία -λιγότερο γνωστή- περίπτωση: του ατμόμυλου Π. Κρομύδη, στη Γαρίτσα...

ΑΥΤΟΙ, βεβαίως, με τους οποίους συνδέθηκε, ιστορικά, ο μέσος Κερκυραίος ήταν οι φούρνοι, οι αρτοπώλες. Καθημερινή η επαφή, ανθρώπινες, ζεστές οι σχέσεις... Οι πρώτοι γνωστοί, μετά την Ένωση, στην πόλη ήταν πέντε: των Αντ. Δαλιέτου (Δικαστηρίων 1850), Β. Θύμα (Πανελληνίου 286), Θ. Ανεμογιάννη, Π. Σιδέρη, Σ. Ματιάτου˙ ετούτοι οι τρεις, επί της Φιλαρμονικής (αρ. 307, 1094, 1097)4. Διαχρονικό σημείο, σημειώστε το.

ΣΤΑ 1902 ο Κυριάκης5, αφού ενημέρωνε για την παραγωγή διπύρων και απ’ τον ατμόμυλο του Κ. Κότση, στη Γαρίτσα, σημείωνε δύο, στο Σαρόκο: των Αφών Αναστασίου (με δυναμικό 20 υπαλλήλους) και των Βασιλείου - Πετροπούλου (14). Όχι μακριά από έναν εκ των, έμελλε, ιστορικότερων της πόλης: του Σάββα Σαβουλίδη (κι έπειτα, ο γιος του, ο Γιάννης και η κόρη, η Γωγώ), στην Πολ. Κωνσταντά - Μικρασιάτης, απ’ τα Θείρα5 (συνολικά, καταγράφονται 20 άρρενες αρτοποιοί εκ των προσφύγων στο νησί κατά την περίοδο 1922-’32)6. Mε τον πέτρινο ξυλόφουρνο στο εσωτερικό, «το καλύτερο καλαμποκόψωμο  και την καλύτερη φογάτσα».

ΦΩΤΟ@O ιστορικός φούρνος του Σαβουλίδη

ΕΖΗΣΕ δεκαετίες η επιχείρηση. Τοπόσημο, σχεδόν. Δεν πάν’ παρά μια (μόλις) χούφτα χρόνια, που φίλησε τη μνήμη (τελευταία, ως πρατήριο). Θέση περίοπτη στο αλησμόνητο, εκείνο, πάνθεον των ιστορικών αρτοπωλείων, που θα «σημάδευαν», ως βίωμα, τις μεταπολεμικές γενιές «της χώρας»... Από τους «ομφαλούς» -τι άλλο;- η πιάτσα. Μ’ αρχή (σε μια άκρως ενδιαφέρουσα ιστορική συνέχεια - ήδη σημειώθηκε), τη Φιλαρμονικής...

ΓΩΝΙΑ, ακριβώς, με το δρόμο «του Αγιού», δέσποζε, χρόνια, η φιγούρα του κυρ-Κώστα Θύμη (Κουφός). Ως πρατήριο, πρώτα, του Πετρόπουλου, με το «κεντρικό», στην Αβραμίου (Ι. Θεοτόκη). «Φάτσα», σχεδόν, στην είσοδο της «Μάντζαρος», δίπλα στο μπακάλικο του Παππά, το οπωροπωλείο του Δαφνή (Φερούτσιος) και το χασάπικο του Λινάρδου), ήταν, από προπολεμικά, ο φούρνος του Μηνά του Μπάκου (έκλεισε πριν «του Θύμη»). Και παρακεί, του Ιωνά και, πριν την Πίνια, μετά, του Ζενεμπίση.

ΦΩΤΟ@Ο φούρνος του Μπάκου, στη Φιλαρμονικής, εν έτει 1937

ΒΓΑΙΝΟΝΤΑΣ πιάτσα, δεξιά στο φαρμακείο του Κόλλα (μτπτ. Καλαντζή), στη Ν. Θεοτόκη, background κάποτε ακόμη και... στο σινεμά (βλ. «Σκάνδαλα στο νησί του έρωτα», 1963), την ιστορία του έγραψε τ’ αρτοποιείο του Τάκη Σαββανή (Στάθιος). Που «όταν έριξαν το σπίτι», θυμάται ο Σπύρος Μπούζης, «έφυγε για Καναδά και δεν γύρισε παρά μοναχά συνταξιούχος». Ενώ, μπαίνοντας στη Μιχ. Θεοτόκη, αριστερά τ’ Αγάθου, προς την πλ. Βραχλιώτη, η μνήμη διέσωσε τον φούρνο «του Κότα». Μιας και «είχε μια κότα ζωγραφισμένη στην ταμπέλα του! Τον φούρνο αυτό», σημειώνει η Κρητικού7, «τον πήρε (έπειτα) ο Γ. Σπίγγος. Και ήταν ο μόνος, ο οποίος το 1970 έφτιαχνε ψωμί Γερμανικού τύπου και ψωμί για τοστ». Πρωτοπορία...

ΦΩΤΟ@Το αρτοποιείο Σαββανή, στην Πίνια, όπως εμφανίστηκε σε κιν/φική παραγωγή το 1963

ΜΕΣΟΔΙΑΒΑ -κόψη αριστερά, Σεβαστιανού- έτερο «άντρο». Λίγο πιο κάτω απ’ τη «Χρυσή» (σ.σ. όπου σήμερα το «Diellas»), ο φούρνος του Κοσμάτου (ψωμί και φαγητά). Και παραμέσα, μετά απ’ του Ζερβού (μόνο για φαγιά), απέναντι απ’ το σημερινό εργαστήριο του «Παπαγιώργη», αυτός του Σκέντου˙ «και μύριζε’ όλο το καντούνι με το ψωμί το ζυμωτό...».

ΠΙΟ ΠΑΝΩ, στην πλ. Δημαρχείου, κοντά στο Duomo, ήταν ο φούρνος του Γιαννούτσου. Στο Σαρόκο, «του Γκαβού». Του Νώντα και του Κώστα Σπίγγου, του Σταύρου του Μεταλληνού ή το πρατήριο του Ζερβόπουλου (απ’ τον Νικόλα, στο γιο του,  τον Ανδρέα). Στην Εβραϊκή, Αγ. Σοφιά, απέναντι στην Οδηγήτρια, «του Θεμελιή» (Μεταλληνού). Με το καλύτερο, λέγαν’, σταφιδόψωμο. Κάτου, στη Σπηλιά, πλην του «Χειμώνα», του Γεράσιμου Μπαλατσινού. Και του Αρώνη. Στη Λαϊκή του Παπαδάτου˙ και τα λοιπά... και τα λοιπά... Σε Γαρίτσα, Μαντούκι, Ανάληψη, Στρατιά κι όπου (κερκυραϊκής) γης. Η γειτονιά και ο φούρνος της. Με ήδη προφανές ότι «αρτοποιοί και οι αρτεργάτες, ήταν, σε μεγάλο ποσοστό, υπόθεση Κορακιανιτών», πράγμα που «ωφέλησε το χωριό σε κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο»8. Πριν η σκυτάλη περάσει στα χέρια «των Γαροουνιατών». Ως ένα, έστω, ποσοστό. Τότε... Τω καιρώ εκείνω...

ΠΗΓΕΣ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ǀ (1) Φ. Καρλάφτη - Μουρατίδη & Σπ. Μουρατίδης, «Το δημοτολόγιον της Ενώσεως», εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 2014 • (2) Φ. Καρλάφτη Μουρατίδη, «Η τέχνη του ψωμιού στη Βενετοκρατούμενη Κέρκυρα», εκδ. Πορεία, Αθήνα, 2009 • (3) Γ.Χ. Σουρτζίνος, «Η Κέρκυρα του Μεσοπολέμου, 1918-1939», εκδ. Ι-Λ.Ε.Κ., Θεσσαλονίκη, 2022) • (4) Μ. Μπούκας, «Οδηγός Εμπορικός, Γεωγραφικός και Ιστορικός του έτους 1875», Αθήνα, 1875 • (5) Σπ. Μουρατίδης, «Προφορικές μαρτυρίες προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής στην Κέρκυρα», εκδ. Βάνιας, Θεσ/νίκη, 2022 • (6) Σπ. Μουρατίδης, «Πρόσφυγες της Μ. Ασίας, Πόντου και Ανατολικής Θράκης στην Κέρκυρα», εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 2005 • (7) Μ. Κρητικού, «2ο Γυμνάσιο Αρρένων Κέρκυρας», Κέρκυρα, 2024 • (8) Αναμνήσεις του Ν. Ζερβόπουλου (Βλάνκας) σε Ημερολόγιο Κορακιανιτών.