Εκπαίδευση χωρίς γνώση

Το πρόβλημα που περιγράφουν πρόσφατα, σε κοινή ανακοίνωσή τους, περισσότεροι από 1.800 καθηγητές μαθηματικών και φυσικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας είναι εντυπωσιακό: φοιτητές φτάνουν στο πρώτο έτος χωρίς τις βασικές γνώσεις που χρειάζονται για να παρακολουθήσουν τα μαθήματά τους. Σε ορισμένα εισαγωγικά μαθήματα, σημαντικό ποσοστό εμφανίζει τόσο μεγάλα κενά, ώστε οι διδάσκοντες αναγκάζονται να (ξανα)διδάξουν την ύλη του Λυκείου.

Η εύκολη αντίδραση είναι να κατηγορήσουμε κλασικούς ενόχους: τη ΔΕΠΥ, τις οθόνες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την ψυχική κατάσταση των νέων και, βέβαια, τον ήδη βασιλιά-υπεύθυνο των δυστυχιών που μέλλει να μας εύρουν, το GPT. Όλα μπορούν ασφαλώς, ανάλογα με το πλαίσιό τους, να επηρεάσουν τη μάθηση περισσότερο αρνητικά παρά θετικά. Δεν εξηγούν όμως από μόνα τους το πολύ απλό παράδοξο: γιατί οι πρωτοετείς φοιτητές, άνθρωποι που έχουν περάσει ήδη τόσα χρόνια μέσα σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα, έχουν διδαχθεί πάρα πολλά και ταυτόχρονα γνωρίζουν λίγα από τα απολύτως απαραίτητα;

Η γλώσσα, η γραφή, οι θεσμοί και η εκπαίδευση επιτρέπουν σε κάθε γενιά να παραλαμβάνει ένα τεράστιο απόθεμα από τις προηγούμενες. Αλλά ακριβώς εδώ δημιουργείται το πρώτο πρόβλημα: όσο μεγαλώνει η συνολική γνώση, τόσο πιο αδύνατον γίνεται να μεταφέρουμε ολόκληρο το απόθεμά της σε κάθε άνθρωπο. Αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι απλώς η διαρκής προσθαφαίρεση ύλης, αλλά μια διαδικασία φιλτραρίσματος, που να διακρίνει τι είναι τόσο θεμελιώδες ώστε να πρέπει να το γνωρίζουν όλοι οι μαθητές, τι μπορεί να παραλειφθεί και τι αξίζει να διδαχθεί σε βάθος. Η εκπαίδευση στη Δύση ίσως έχει αυξήσει εντυπωσιακά το εύρος της γνώσης που ζητά από τον μαθητή, χωρίς να εξασφαλίζει πάντοτε το αντίστοιχο βάθος.

Από την άλλη, η μάθηση δεν αρχίζει ούτε τελειώνει στην πληροφορία. Η γνώση βαθαίνει μέσα από τη μίμηση, την εμπειρία, τις δοκιμασίες και, πάνω απ’ όλα, τη λογική. Το σχολείο μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε γνώση που δεν έχει ποτέ συναντήσει την πραγματικότητα ως μια λειτουργική σύνθεση πληροφοριών ενταγμένων σε αυτήν. Ο μαθητής μπορεί να μάθει να λύνει μια εξαιρετικά σύνθετη άσκηση μηχανικής, χωρίς να έχει καταλάβει τη φυσική των απλών πραγμάτων που συμβαίνουν γύρω του. Μπορεί να μάθει να αναπαράγει μια διαδικασία, χωρίς να έχει καταλάβει γιατί λειτουργεί (και ας μη συζητήσουμε καν για το αν έχει καταλάβει γιατί θα τη χρειαστεί). Αυτό δεν είναι αποτυχία της νοημοσύνης του, ούτε άμεσα της κοινωνίας, αλλά πρώτα της εκπαίδευσης ως προς το να κάνει πλήρως τη δουλειά της, στην οποία περιλαμβάνεται και η σύνδεση της γνώσης με τον κόσμο.

Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται ακόμη και σε επιστήμες που θεωρούμε κατεξοχήν πρακτικές. Η ιατρική έχει συσσωρεύσει τεράστιο όγκο εξειδικευμένης γνώσης, αλλά η γνώση της ιατρικής σχολής δεν οδηγεί καθόλου αυτόματα στην ικανότητα να αντιμετωπίσεις τον πραγματικό άνθρωπο που θα βρεθεί απέναντί σου – και ειδικά εδώ αυτό συμβαίνει εδώ και δεκαετίες, αν όχι ανέκαθεν. Η εξειδίκευση μπορεί να αυξάνεται· η γείωση με την πραγματικότητα να μειώνεται.

Η γνώση είναι ένας χάρτης του κόσμου. Αν περιέχει κάθε μικρό μονοπάτι, αλλά έχει πάψει να δείχνει πού βρίσκεται το έδαφος, μπορεί να είναι εντυπωσιακά λεπτομερής και ταυτόχρονα άχρηστος.

Μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που θα σημαίνει διδακτέα ύλη η οποία θα ελέγχεται διαρκώς από την πραγματικότητα δεν είναι καθόλου τόσο απλό ζήτημα όσο ακούγεται. Προϋποθέτει έμπνευση και βαθιά φιλοσόφηση του κόσμου και όχι απλώς κάποια «επιτροπή» ενσωμάτωσης της νέας ύλης και απόρριψης της παλιάς.

Καλή σχολική χρονιά!