Πολιτισμός και ζόμπι

Ο πολιτισμός είναι για την έλλογη νοημοσύνη ό,τι το οικοσύστημα για την έμβια. Δεν είναι μια διαφορετική μορφή νοημοσύνης, αλλά μια προέκταση της έλλογης, ακριβώς όπως η σκέτη κοινωνική οργάνωση είναι μια προέκταση της έμβιας σε πολλά είδη. Σε αντιδιαστολή προς τους γονιδιακούς απογόνους και τα είδη, δημιουργεί πνευματικούς απογόνους, τις έννοιες, τις ιδέες, τις στάσεις ζωής και τα ηθικά σχήματα, που αποτελούν πολιτισμικές αναπαραγόμενες μονάδες γνώσης και λειτουργούν ως αντίστοιχες των γονιδίων στο πεδίο του λόγου – τα λεγόμενα και μιμίδια. 

Ο πολιτισμός δεν είναι μόνο ένα σύστημα συγχρονικών ατομικών σχέσεων, αλλά και ένα χρονικό, ζωντανό σύστημα, με αρχή, εξέλιξη και κατεύθυνση, το οποίο πραγματώνει γνώση και εξελισσόμενο πραγματώνει μάθηση. Ο θάνατος είναι, ως έχει αναλυθεί, φίλτρο των γονιδίων της έμβιας νοημοσύνης και των γνώσεων της έλλογης, εξελίσσοντας τη γνώση του πώς να αυξάνεις τη γνώση. 

Μέσα στον πολιτισμό, εκτός από απλή περιγραφή, έννοια και μνήμη, ο θάνατος μετατρέπεται και σε παρονομαστή του νοήματος της ζωής: πώς ζω ως προς τον θάνατο ή πώς ζω τον θάνατο. Ως παρονομαστής, καθοριστής δηλαδή, νοήματος ζωής, είναι πλέον διαρκώς παρών – όταν ξαπλώνουμε, όταν λυπόμαστε, όταν φοβόμαστε, όταν χαιρόμαστε, πραγματώνουμε και μια πρόταση για το πώς να πεθαίνουμε. Σε κάθε μας πράξη, πραγματώνουμε και έναν τρόπο να πεθαίνουμε.

Το βασικό σχήμα στο οποίο βασίζεται αυτή η σειρά άρθρων τώρα εμπλουτίζεται: η γνώση ανελίσσεται με τον θάνατο θεωριών και ιδεών, η ζωή ανελίσσεται με τον θάνατο οργανισμών και ειδών και ο πολιτισμός ανελίσσεται με τον θάνατο θρησκειών, θεσμών και νοημάτων ζωής.

Για τον πολιτισμένο, δηλαδή τον έλλογο άνθρωπο, συνηθίζουμε να λέμε ότι ο βιολογικός θάνατος δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην και θάνατο στο πεδίο του λόγου και της μνήμης – έναν «πνευματικό θάνατο». Αν όμως το δούμε προσεκτικά, η συγκεκριμένη σύνθεση των γονιδίων μας πεθαίνει με το σώμα, και η συγκεκριμένη σύνθεση των νοημάτων μας πεθαίνει μαζί με τον νου που τα φέρει – έναν νου που δεν υπάρχει ανεξάρτητα από το σώμα. Έτσι, στην πράξη, κάτω από το υπερβατικό επίπεδο, της ζωής, του νου και του πολιτισμού της βιόσφαιρας και της ανθρωπότητας, στο επίπεδο του ατομικού ανθρώπου, αυτό που μπορούμε να παρατηρήσουμε –και σφόδρα θα θέλαμε– δεν είναι τόσο η επιβίωση του πνεύματος μετά τον θάνατο του σώματος, όσο το αντίστροφο: ζωντανά σώματα με πεθαμένο πνεύμα. Η ιδέα αυτή έχει εκφραστεί, με διαφορετικό τρόπο, μέσα και από την έννοια του «ζόμπι».

Παρενθετικά, η λέξη προέρχεται από την Αϊτή και συνδέεται με τις βουντού παραδόσεις, όπου περιέγραφε ένα σώμα που, έχοντας χάσει τη βούληση και τη συνείδησή του, μπορούσε να κινείται και να υπακούει χωρίς να είναι πραγματικά ζωντανό. Παρόμοιες μορφές εμφανίζονται και σε άλλες παραδόσεις. Θεωρείται μάλιστα ότι το βίωμα που ίσως αποτέλεσε κάποτε τη βάση αυτής της παράδοσης δεν ήταν άλλο από τις νευρολογικές παθήσεις, που προκαλούν άνοια διατηρώντας το υπόλοιπο σώμα ακέραιο.

Η έννοια του «ζόμπι» δεν είναι απλώς μια φαντασιακή κατασκευή της λαϊκής κουλτούρας. Εκφράζει μια βαθύτερη ανθρώπινη ανησυχία: την πιθανότητα να συνεχίζεται η ζωή ως λειτουργία, χωρίς να συνεχίζεται ως βίωμα. Με αυτή την έννοια, το ζόμπι δεν είναι το αντίθετο του ζωντανού οργανισμού. Είναι μια εκδοχή του, στην οποία έχει χαθεί η σύνδεση ανάμεσα στη ζωή και στη συνείδηση της ζωής. Αν ο άνθρωπος είναι το ον που γνωρίζει ότι θα πεθάνει, τότε το ζόμπι είναι το ον που έχει πάψει να γνωρίζει ότι ζει.

Το ζόμπι είναι και μια υπαρξιακή προειδοποίηση. Ο θάνατος του πολιτισμένου ανθρώπου είναι τραγικός, σε αντίθεση με τον θάνατο του ζώου, γιατί δεν ανήκει μόνο στο τέλος. Αν ο άνθρωπος είναι το ον που γνωρίζει ότι θα πεθάνει, τότε ένας ίσως μεγαλύτερος κίνδυνος είναι το να χάσει αυτή τη γνώση. Οπότε, τελικά, ένα ερώτημα στο οποίο παλεύουμε να δώσουμε απαντήσεις και συχνά βιαζόμαστε για αυτές, μπορεί να μην είναι μόνο το γιατί θα πεθάνουμε. Αλλά αν, πριν από αυτό, θα έχουμε υπάρξει.

ΦΩΤΟ@PIXABAY