Από την παρόρμηση στην παράλυση

Η συνήθης αντίληψη θέλει τη λογική να συγκρατεί το ένστικτο και να βάζει τάξη στο χάος των παρορμήσεων. Ωστόσο, πολύ πριν η σκέψη οργανωθεί σε επιχειρήματα, το συναίσθημα έχει ήδη αναλάβει έναν ρυθμιστικό ρόλο: καθυστερεί, αναστέλλει και μετασχηματίζει την άμεση αντίδραση.

Το κυριότερο, το συναίσθημα γειώνει τα συμπεράσματα της λογικής σε κάτι που είναι βιολογικά πιο πρωτόγονο, πιο πυρηνικό και έτσι και πιο ασφαλές από την άποψη της πορείας του είδους μας. Δεν αφήνει τη λογική να αναιρέσει τον κεντρικό ανθρώπινο παράγοντα, ούτε να λειτουργήσει αδέσποτα, εκτός του ανθρώπου και πολύ περισσότερο, εναντίον του. Σε αντίθεση με ό,τι συχνά πιστεύουμε, τα ουσιώδη «φρένα» για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους δεν εχουν να κάνουν με τη λογική, αλλά με τα συναισθήματα.

Όλοι έχουμε μια υποκειμενική εμπειρία του τι είναι συναίσθημα. Φόβος, χαρά, θυμός, λύπη μάς είναι οικεία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι εύκολο και να τα ορίσουμε. Αν έπρεπε να εξηγήσουμε το συναίσθημα σε έναν εξωγήινο που δεν το διαθέτει, η τρέχουσα επιστήμη θα μας έδινε έναν λειτουργικό ορισμό: ότι είναι μια σύνθετη, λίγο-πολύ βραχύβια κατάσταση, που περιλαμβάνει ταυτόχρονα την υποκειμενική εμπειρία, κάποιες σωματικές μεταβολές και μια γνωστική αποτίμηση, καθώς και την τάση προς ανάλογη δράση. Δηλαδή, το πώς νιώθουμε, το πώς αντιδρά το σώμα μας, το πώς ερμηνεύουμε μια κατάσταση και το τι είμαστε έτοιμοι να κάνουμε.

Όμως αυτός ο ορισμός, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν αγγίζει τον ουσιαστικό πυρήνα της λέξης. Το συναίσθημα δεν είναι απλώς ένα σύνολο διεργασιών· είναι ένας ιδιαίτερος «χώρος» μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο, που δημιουργείται από την αναβολή. Όταν το ένστικτο δεν μπορεί να εκφορτιστεί άμεσα –να πολεμήσει, να φύγει, να αρπάξει– τότε η ψυχική «ενέργεια» δεν εξαφανίζεται, αλλά αποθηκεύεται και ο χώρος που γεννά αυτή η αναστολή καταλαμβάνεται από αυτό που βιώνουμε ως συναίσθημα.

Ας σημειωθεί ότι η ίδια αναβολή λειτουργεί και στην επιθυμία. Το ένστικτο είναι μια ανάγκη που καθορίζεται από τα γονίδια και τις πρωτεΐνες μας, χωρίς να συνειδητοποιείται –συχνά ούτε και εκ των υστέρων αφού εκφραστεί– όμως οι άνθρωποι διαθέτουμε επιπρόσθετα και τις συνειδητές μας ανάγκες˙ όταν η βούληση προς ικανοποίηση μιας τέτοιας ανάγκης αναστέλλεται, γεννιέται η επιθυμία, δηλαδή ένας στόχος που τοποθετείται στο μέλλον. Η αναβολή εδώ μετατρέπει την ωμή ψυχική ενέργεια σε νόημα: στο συναίσθημα, το ένστικτο γίνεται κινητήρας των πράξεών μας, ενώ στη συνείδηση, η βούληση γίνεται στοχευμένη πρόθεση ως επιθυμία. Με άλλα λόγια, το συναίσθημα είναι αυτό που γίνεται το ένστικτο όταν δεν μπορεί να εκφορτιστεί, ενώ η επιθυμία είναι αυτό που γίνεται η βούληση όταν αποκτά, με τη σειρά της, χρονική διάσταση.

Από εδώ προκύπτει και μια βαθύτερη συνέπεια. Ο ψυχισμός μας χωρίς την αναβολή γίνεται καθαρό αντανακλαστικό. Ένας ψυχισμός με υπερβολική όμως αναβολή κινδυνεύει να παραλύσει, να εγκλωβιστεί σε χρόνιες εμμονές και άγχη. Η καλή ψυχική υγεία, λοιπόν, δεν μπορεί να έγκειται στην απουσία της αναβολής, ούτε όμως και στην μετατροπή της σε τρόπο ζωής ή πολύ περισσότερο στην ολοκληρωτική αναγόρευσή της ως αυτοσκοπό, αλλά στη ρύθμιση της διάρκειάς της: αρκετή ώστε να γεννά νόημα που διαρκεί, όχι όμως τόση ώστε να μονοπωλεί την ίδια τη μία και μοναδική ζωή μας.

ΦΩΤΟ PIXABAY