Οι αντιφάσεις της δυτικής απληστίας και το μεταναστευτικό

Η συμφωνία Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου για ταχύτερες επιστροφές μεταναστών χωρίς δικαίωμα παραμονής δεν αποτελεί απλώς μια μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου. Είναι η πολιτική έκφραση μιας αυξανόμενης ανησυχίας για τον κόσμο που διαμορφώνεται μπροστά μας.

Η δημόσια συζήτηση συχνά εγκλωβίζεται σε ζητήματα θρησκείας, πολιτισμού ή ασφάλειας. Όμως η θρυαλλίδα των μελλοντικών μεταναστευτικών ρευμάτων δεν βρίσκεται υποχρεωτικά στη μουσουλμανική επιρροή. Αυτή μπορεί να ενισχύεται από τις συνθήκες, αδυνατεί όμως να ερμηνεύσει και, κυρίως, να λύσει τον γρίφο. Η απάντηση βρίσκεται σε εκείνες τις περιοχές του πλανήτη όπου εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με ελάχιστες δυνατότητες πρόσβασης σε εργασία, εκπαίδευση, νερό και βασικές υπηρεσίες.

Η ώθηση προς τη μετανάστευση δεν γεννιέται κυρίως από τις οθόνες αλλά από το παράδειγμα. Από τον συγγενή που έφυγε και στέλνει χρήματα, από το σπίτι που χτίστηκε με εμβάσματα, από την οικογένεια που επιβίωσε επειδή ένα μέλος της βρήκε δουλειά στην Ευρώπη. Η ελπίδα ταξιδεύει από άνθρωπο σε άνθρωπο, πολύ πριν γίνει είδηση ή εικόνα.

Την ίδια στιγμή, η Δύση αντιμετωπίζει το δικό της ιστορικό παράδοξο. Οι κοινωνίες που κατανάλωσαν δυσανάλογο μερίδιο των παγκόσμιων πόρων γερνούν και συρρικνώνονται δημογραφικά. Η κρίση των γεννήσεων δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και συνέπεια ενός μοντέλου που έδωσε προτεραιότητα στην ατομική ευημερία και στην αδιάκοπη κατανάλωση. Ένας ιδιότυπος ευρύς μικροαστισμός, σαν λοιμώδες νόσημα, εξαπλώνεται στις γειτονιές των λευκών αλλά και των άλλων ενσωματωμένων πληθυσμών.

Πάνω σε αυτή την εύθραυστη ισορροπία προστίθεται η μεγάλη γεωπολιτική μετάβαση. Οι ανταγωνισμοί μεταξύ Δύσης και Ανατολής, οι πόλεμοι, οι δασμοί, η αναδιάταξη των εμπορικών δρόμων και η μετατόπιση της οικονομικής ισχύος δημιουργούν φόβους για μια μακρά περίοδο στασιμότητας ή ύφεσης στις δυτικές οικονομίες. Καθώς οι παλιές βεβαιότητες αμφισβητούνται, η μετανάστευση αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως απειλή για την κοινωνική συνοχή και όλο και λιγότερο ως αναπτυξιακή αναγκαιότητα.

Γι’ αυτό η Ευρώπη υψώνει νέους φραγμούς. Όμως το μεταναστευτικό δεν είναι πρωτίστως πρόβλημα συνόρων. Είναι το σύμπτωμα ενός κόσμου όπου οι ανισότητες, η άνιση κατανομή των πόρων, οι πόλεμοι και η κλιματική πίεση ανατρέπουν τις ισορροπίες που επικράτησαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι φράχτες μπορεί να καθυστερήσουν τις συνέπειες. Δεν μπορούν όμως να εξαλείψουν τις αιτίες.