Παιδεία, θέατρο και μουσική στη Σμύρνη

Τι να πρωτοπεί κανείς γι’ αυτήν την κοσμοπολίτικη και απαστράπτουσα κάποτε πόλη.

Επιλέξαμε, σε αυτό μας το άρθρο, να μιλήσουμε για την παιδεία, το θέατρο και τη μουσική στη Σμύρνη.

Παιδεία

(1) Η Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης είναι ένα από τα παλαιότερα σχολεία του ελληνικού χώρου, αφού ιδρύθηκε το 1733 (κατ’ άλλους το 1717) στη Σμύρνη και αναδείχθηκε στο σημαντικότερο σχολείο της πόλης, αλλά και ολόκληρης της Μικράς Ασίας.

Από το 1862, οι απόφοιτοι της Σχολής εγγράφονταν χωρίς εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η σχολή συνέχισε να λειτουργεί μέχρι το 1922. Η Σχολή απέκτησε δικό της τυπογραφείο, βιβλιοδετείο, βιβλιοθήκη, και μουσείο, το έτος 1894 ίδρυσε ανεξάρτητη Εμπορική Σχολή και Σχολή Ξένων Γλωσσών, ενώ, τo 1910, Διδασκαλείο.

Το Φιλολογικό Γυμνάσιο

Με στόχο την εκπαιδευτική ανανέωση της Ιωνίας, ιδρύθηκε το 1803 το Φιλολογικό Γυμνάσιο. Το Φιλολογικό Γυμνάσιο τάραξε τα λιμνάζοντα νερά της Παιδείας και έγινε θετικός πόλος έλξης των φιλομαθών Μικρασιατών. 

Παρθεναγωγεία

Τον 19ο αιώνα, γίνονται δειλά-δειλά τα πρώτα βήματα συμμετοχής των γυναικών στην εκπαίδευση, με την εμφάνιση των παρθεναγωγείων.

Η πρώτη Σχολή Θηλέων άρχισε να λειτουργεί το 1830 στον περίβολο του Γραικικού Νοσοκομείου. Το 1837, η σχολή αυτή στεγάστηκε στο οίκημα του Μητροπολιτικού Ναού της Αγίας Φωτεινής (2) και πήρε την ονομασία Παρθεναγωγείο της Αγίας Φωτεινής και αργότερα Κεντρικό Παρθεναγωγείο.

Το 1866, το Κεντρικό Παρθεναγωγείο εγκαθίσταται σε δικό του διδακτήριο, στο οποίο λειτουργεί πλήρες γυμνάσιο. Το πρόγραμμα σπουδών περιελάμβανε Αρχαία Ελληνικά – Νέα Ελληνικά – Θρησκευτικά – Αριθμητική – Γεωμετρία – Γεωγραφία – Φυσική – Γαλλικά. Το 1910, το Κεντρικό Παρθεναγωγείο αναγνωρίσθηκε από το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας ως ισότιμη Σχολή με το Αρσάκειο.

Το μειονέκτημά του ήταν ότι δεν είχε οικοτροφείο, κενό το οποίο καλύφθηκε με την ίδρυση οικοτροφείου παρθεναγωγείου, με την πρωτοβουλία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, το έτος 1881. Πρόκειται για το Ομήρειο Παρθεναγωγείο.

Για τα ορφανά παιδιά που δεν είχαν τη δυνατότητα να πληρώσουν δίδακτρα, ιδρύθηκαν ευαγή εκπαιδευτικά ιδρύματα.

Σημαντική και εξέχουσα θέση για την εκπαίδευση του ελληνισμού της Μ. Ασίας διαδραμάτισαν και τα ιδιωτικά σχολεία.

Θέατρο

Το ελληνικό θέατρο έκανε την εμφάνισή του στα μέσα του 19ου αιώνα. Αυτή ήταν η εποχή που στην ελληνική κοινότητα της Σμύρνης επανήλθε η γαλήνη, μετά από τους διωγμούς και τις σφαγές ως αντίποινα για την ελληνική επανάσταση του 1821.

 Όταν το 1841 στη Σμύρνη άρχισε να λειτουργεί το πρώτο μεγάλο θέατρο, με την ονομασία «Ευτέρπη», γαλλικοί και ιταλικοί μελοδραματικοί θίασοι άρχισαν να επισκέπτονται την πόλη, συμβάλλοντας έτσι στη δημιουργία ενός θεατρόφιλου κοινού. Η πρώτη ελληνική παράσταση δόθηκε τον Φεβρουάριο του 1845, από ερασιτέχνες ηθοποιούς, με την κωμωδία «Ο Μανιώδης».

 Περί το 1860, συγκροτούνται στην ελεύθερη Ελλάδα οι πρώτοι επαγγελματικοί θίασοι που περιοδεύουν στη Σμύρνη και σε άλλα κέντρα του ελληνισμού. 

Το σμυρναίικο θέατρο δεν εξαντλείται σε παραστάσεις πρόζας. Εδώ γεννιέται και αναπτύσσεται το ελληνικό μελόδραμα. Η ανώτερη τάξη, άλλωστε, είχε εξοικειωθεί με ξενόγλωσσες παραστάσεις του είδους.   Ταυτόχρονα  υπήρξαν σπουδαίοι Σμυρνιοί θεατρίνοι. Μεταξύ αυτών, ο Μήτσος Μυράτ, η Κυβέλη Ανδριανού, ο Γιώργος Γληνός και πολλοί άλλοι. 

 (3) Το 1862, στη Σμύρνη κτίζεται ένα μεγάλο τριώροφο θέατρο, το «Θέατρο Σμύρνης».  Το θέατρο αυτό δεν είχε τίποτε να ζηλέψει από τα μεγάλα ευρωπαϊκά θέατρα της εποχής. (4) Στη συνέχεια, κτίστηκαν και πολλά άλλα θέατρα, όπως το «Θέατρο Sporting Club»,  ευρωπαϊκών προδιαγραφών, 600 θέσεων, το οποίο, το 1920, μετονομάστηκε σε «Θέατρο Κυβέλη». Συχνές ήταν οι παραστάσεις από ευρωπαϊκούς λυρικούς θιάσους. Το 1917, στο πανέμορφο θέατρο Σμύρνης ανέβηκε με μεγάλη επιτυχία η όπερα του Βέρντι «Rigoletto».

Οι ΄Ελληνες της Σμύρνης στράφηκαν με ενθουσιασμό στο ελληνικό θέατρο, το οποίο παράλληλα με την ελληνική παιδεία και τις ελληνικές εφημερίδες, λειτούργησε ως έκφραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω της εμπέδωσης της ελληνικής γλώσσας και της ενίσχυσης της ελληνικής συνείδησης.

Αποτελεί τραγική ειρωνεία το ότι η τελευταία θεατρική παράσταση που δόθηκε στη Σμύρνη, τον Ιούνιο του 1922, λίγο πριν τον εμπρησμό της και τον τελικό ξεριζωμό, είχε τον τίτλο «Μικρασία, Χαίρε».

Οι θεατρικές αίθουσες, τα σκηνικά, τα κοστούμια, τα μουσικά όργανα και τα βιβλία των θεατρικών έργων έγιναν στάχτη.

Μουσική

Ο κοσμοπολίτικος αέρας στη Σμύρνη, εκτός των άλλων, φαίνεται ξεκάθαρα και στη μουσική, η οποία συνδυάζει πάμπολλα στοιχεία, ελληνικά και ξένα, γι’ αυτό και θεωρείται ξεχωριστή, μοναδική και πολυαγαπημένη μέχρι και σήμερα. Τα στοιχεία που τη συνθέτουν, αναμείχθηκαν και αφομοιώθηκαν στο πέρασμα τον αιώνων, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ιδιαίτερου είδους της ελληνικής μουσικής, αυτό που ονομάζουμε  σμυρναίικο τραγούδι.  Η μουσική της Σμύρνης επιδρά καταλυτικά στο μουσικοχορευτικό ύφος όλης της Ιωνίας. Από τη Σμύρνη προέρχονται πολλοί μουσικάντηδοι, τραγουδιστάδες, συνθέτες, μουσικές μόδες, παιχνιδιατόροι, τραγούδια και γενικά μουσικοί και μουσικές που κατακλύζουν τα χωριά και τις επαρχίες της Μικρασίας, αλλά και τα κοντινά νησιά.

Οι Σμυρνιοί άκουγαν όλα τα είδη της μουσικής, αρκεί να είχαν ποιότητα, από οπερέτα μέχρι αμανέ και από μεγάλη ορχήστρα μέχρι λαϊκή κομπανία.

Στα ποικίλα μουσικά δρώμενα της κοσμοπολίτισσας Σμύρνης σημαντική παρουσία, παράλληλα με την αστικολαϊκή, είχε και η λόγια μουσική, με εξέχοντες τoν μουσουργό Μανώλη Καλομοίρη, τον Γιάννη Κωνσταντινίδη (ή Κώστα Γιαννίδη στο ελαφρύ τραγούδι), τον Τιμόθεο Ξανθόπουλο κ.ά. Στα 1880-91, ιδρύονται δύο δραστήριοι μουσικο-αθλητικοί σύλλογοι,  ο Απόλλων και ο Πανιώνιος, οι οποίοι, όπως και ο Ορφέας, προσέφεραν ουσιαστική μουσική παιδεία και καλλιτεχνική αντίληψη στα σμυρνιοτόπουλα. Επίσης, υπήρχε σχολή εκκλησιαστικής μουσικής, χώρος μουσικών γραμμοφωνήσεων ως και καταστήματα μουσικών οργάνων και βιβλίων  (η πρώτη ηχογράφηση φαίνεται να έγινε στη Σμύρνη το 1907, Αρχείο Κουνάδη).  

Μεγάλη ήταν και η παρουσία πολλών ολιγομελών (4-5 ατόμων) μουσικών ομάδων αστικολαϊκής και παραδοσιακής μουσικής, τις οποίες έλεγαν «παιχνίδια» και τους δεξιοτέχνες μουσικούς  «παιχνιδιατόρους», οι οποίοι συχνά έπαιζαν σε γιορτές, σε πανηγύρια ή και σε βεγγέρες σε σμυρναίικα σπίτια. Δημοφιλείς ήταν οι παιανίζουσες μπάντες και πολύ αρεστές οι Εστουδιαντίνες, δηλαδή μικρές ορχήστρες, αποτελούμενες κυρίως από μαντολίνα και λυρικούς σολίστες (η πιο φημισμένη ήταν «Τα Πολιτάκια»).

Στην προκυμαία (5) υπήρχαν πάρα πολλά κέντρα διασκέδασης με ορχήστρες. Το Κρέμερ, η Αλάμπρα (6), το καφέ Paris (7)  κ.ά.

Στα 1915, υπήρχαν πλέον των δεκαπέντε κέντρων διασκέδασης με αστικολαϊκή μουσική.

Η μουσική των μικρασιατικών παραλίων, ιδίως αυτή της Σμύρνης, είναι από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής μουσικής παράδοσης και ένα από τα σπουδαιότερα στοιχεία πολιτισμού που διέσωσαν οι πρόσφυγες με τον ερχομό τους στην Ελλάδα. 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

ΒΑΪΑΝΗ, Μ., Μικρασιατικός ελληνισμός και Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, αμφίδρομοι δεσμοί παιδείας 1836-1900, Αθήνα 2003.

HORTON, G., Η Κατάρα της Ασίας, μτφρ.: Γ. Τσέλικα, Αθήνα 1980.

ΚΑΛΥΒΙΩΤΗΣ, Α., Σμύρνη, Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΖΩΗ 1900-1922, η διασκέδαση, τα μουσικά καταστήματα, οι ηχογραφήσεις δίσκων, Αθήνα 2003. 

ΣΟΛΟΜΩΝΙΔΗΣ, Χ., Το Θέατρο στη Σμύρνη 1657-1922, Αθήνα 1954.

ΣΟΛΟΜΩΝΙΔΗΣ, Χ., Η παιδεία της Σμύρνης, Αθήνα 1961.

Φωτογραφία 1: Σμύρνη: η προκυμαία (το Quai)

Φωτογραφία 2: Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης

Φωτογραφία 3: Μητροπολιτικός Ναός της Αγίας Φωτεινής.

ΣΠΥΡΙΔΩΝ Χ. ΜΟΥΡΑΤΙΔΗΣ* - Διδάκτωρ Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου