Τα λόγια και τα χρόνια τα χαμένα
Φέτος, κυριάρχησε μια σχεδόν δογματική αφήγηση: η θεολογία της εθνικής κρατικής συγκρότησης.
Η επέτειος της Επανάστασης του 1821 δεν είναι μόνο πεδίο εορτασμών· είναι, κυρίως, πεδίο κρίσης. Επανέρχεται το θεμελιώδες ερώτημα της νεότερης πολιτικής ιστορίας: πάνω σε ποια βάση συγκροτείται μια πολιτεία; Στην ελληνική περίπτωση, η απάντηση δεν υπήρξε ποτέ αυτονόητη. Οι επαναστατικές συνελεύσεις και τα πρώτα συντάγματα κατέγραψαν μια ανοιχτή σύγκρουση ανάμεσα στις ζώσες κοινωνικές μορφές —τις κοινότητες, την τοπική διοίκηση, τις άτυπες δομές συμμετοχής— και στην επιδίωξη συγκρότησης ενός ενιαίου, αναγνωρίσιμου εθνικού κράτους.
Δεν είναι τυχαίο ότι, και φέτος, κυριάρχησε μια σχεδόν δογματική αφήγηση: η θεολογία της εθνικής κρατικής συγκρότησης, ως εάν η ιστορία να είχε μία και μόνη αναπόφευκτη κατάληξη —θεού θέλοντος.
Κι όμως, το δίλημμα δεν υπήρξε ποτέ αποκλειστικά ελληνικό. Σε ολόκληρη την Ευρώπη του 19ου αιώνα, μέσα στη δίνη της βιομηχανικής μετάβασης, της αστικοποίησης και της ανάδυσης της εργατικής τάξης, το εθνικό κράτος λειτούργησε ως μηχανισμός οργάνωσης και πειθάρχησης. Ενοποίησε, αλλά και ιεράρχησε. Ενσωμάτωσε, αλλά και περιόρισε. Οι επαναστάσεις του 1848 και η τομή του Μαρξ και του Ένγκελς κατέδειξαν ότι το «εθνικό» ζήτημα δεν στέκει χωρίς το «κοινωνικό»: ποιος συγκροτεί το κράτος και προς όφελος ποιου τελικά;
Σε αυτό το πλαίσιο, το ζήτημα των Ιονίων Νήσων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η βρετανική «προστασία» δεν υπήρξε απλώς μια εξωτερική επιβολή, αλλά ένα πλέγμα εξουσιών και συμφερόντων. Ο Μαρξ διέκρινε ότι η Ένωση του 1864 έκλεισε ένα εθνικό κεφάλαιο, αφήνοντας όμως ανοιχτό το κοινωνικό. Η κρατική ολοκλήρωση δεν ταυτίζεται με τη χειραφέτηση.
Σχεδόν δύο αιώνες μετά, το ερώτημα επιστρέφει, πιο επίμονο από ποτέ. Είναι το κράτος απλώς το περίβλημα της εθνικής ολοκλήρωσης, ένας ουδέτερος θεσμικός διπλασιασμός της κοινωνίας ή οφείλει να ανταποκρίνεται στις κοινωνικές ανάγκες και τα συλλογικά δικαιώματα; Η ιστορία του 1821 —και των Ιονίων— δεν προσφέρει βεβαιότητες. Θέτει, όμως, ένα όριο: χωρίς κοινωνικό περιεχόμενο, καμία εθνική αφήγηση δεν αρκεί. Και ίσως γι’ αυτό η υπόθεση της εργασίας δεν χωρούσε ποτέ άνετα στον εθνικό κορσέ…
Μέχρι και σήμερα βεβαίως, που η λεηλασία της εργασίας αποδίδεται σε «οικουμενικές» πλατφόρμες, ελέω επιστημονικοτεχνικής εξέλιξης —η οποία ούτε αυτή είναι κοινωνικά ουδέτερη: ούτε ως προς την επινόηση ούτε ως προς τη διαχείριση.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΪΤΗΣ
Είναι ο εκδότης - διευθυντής της Ενημέρωσης. Έχει σπουδάσει και εργαστεί ως μηχανικός και ηλεκτρονικός. Δημοσιογραφεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Έχει συνεργαστεί με σχεδόν όλες τις αθηναϊκές εφημερίδες. Διετέλεσε πρόεδρος του Συνδέσμου Ημερησίων Περιφερειακών Εφημερίδων, τον οποίον υπηρέτησε και από τη θέση του γενικού γραμματέα στο δ.σ. επί οκτώ χρόνια. Πιστεύει πως η ισχυρότερη ιδιότητα του δημοσιογράφου στην ενημέρωση είναι το ενδιαφέρον του για τα κοινά και στην επικοινωνία η έντιμη και ανιδιοτελής διαμεσολάβηση.
