Το εορταστικό περίβλημα του περιεχομένου της ιστορίας
Οι εθνικές επέτειοι κρατούν ζωντανή τη συλλογική μνήμη, όμως το τελετουργικό τους συχνά απλοποιεί ή μετατοπίζει το ίδιο το ιστορικό γεγονός. Η Ιστορία δεν αφηγείται μόνο το παρελθόν· αποκαλύπτει και τις ανάγκες της εποχής που την ερμηνεύει.
Η ιστορία δεν γράφεται ποτέ σε κενό αέρος. Ερμηνεύεται σχεδόν πάντα μέσα από τις ανάγκες, τις αγωνίες, τις ιδεολογίες και τις ισορροπίες της εποχής που την αφηγείται. Υπάρχει έτσι μια διαρκής ένταση ανάμεσα στο τι συνέβη και στο πώς επιλέγουμε αργότερα να το θυμόμαστε. Όταν η ιστορία γράφεται κυρίως με βάση τη συγκυρία του παρόντος, τότε οι εθνικές επέτειοι κινδυνεύουν να γίνουν περισσότερο καθρέφτης των σημερινών αναγκών παρά παράθυρο στο παρελθόν.
Σε αυτό το σημείο, το εορταστικό περίβλημα μπορεί να αδικήσει το ιστορικό περιεχόμενο που υποτίθεται ότι τιμά. Παρελάσεις, επίσημοι, πανηγυρικοί λόγοι, στεφάνια, πρωτόκολλα και συμβολισμοί προσφέρουν συνέχεια, αναγνωρισιμότητα και συλλογική μνήμη. Ταυτόχρονα όμως έχουν την τάση να απλοποιούν γεγονότα που στην πραγματικότητα υπήρξαν σύνθετα, αντιφατικά και συγκρουσιακά.
Η Ένωση των Επτανήσων το 1864, για παράδειγμα, δεν ήταν μόνο μια στιγμή εθνικής ολοκλήρωσης. Συνδέθηκε με βρετανικούς σχεδιασμούς, με τη διαμόρφωση του ελληνικού κράτους, με τοπικές αντιθέσεις, με διαφορετικές πολιτικές προσδοκίες μέσα στα ίδια τα Ιόνια. Το γεγονός παραμένει το ίδιο. Αλλάζει όμως το βλέμμα που το ερμηνεύει. Σε άλλες εποχές προβάλλεται ως εθνικός θρίαμβος, σε άλλες ως αποτέλεσμα διεθνών ισορροπιών ή πολιτικών συμβιβασμών.
Ίσως εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη αντίφαση των επετείων: συχνά τιμούν γεγονότα που γεννήθηκαν μέσα από ρήξεις, αμφισβήτηση και πολιτικές συγκρούσεις, αλλά τα περιβάλλουν με τελετουργίες που αποσκοπούν κυρίως στη συναίνεση και την επιβεβαίωση της θεσμικής συνέχειας. Το περίβλημα γίνεται πιο ορατό από το περιεχόμενο.
Κι όμως, χωρίς αυτό το περίβλημα πολλές ιστορικές μνήμες ίσως θα υποχωρούσαν ή θα χάνονταν. Το ζήτημα δεν είναι αν χρειάζονται επέτειοι, αλλά αν αυτές εξαντλούνται στην αναπαράσταση ή αν λειτουργούν ως αφορμή αναστοχασμού. Αν μετά τη δοξολογία, την παρέλαση και τους επισήμους, απομένει χώρος για το δύσκολο ερώτημα: τι ακριβώς συνέβη τότε και γιατί το αφηγούμαστε σήμερα με αυτόν τον τρόπο;
Ίσως τελικά οι εθνικές επέτειοι να λένε συχνά λιγότερα για το παρελθόν και περισσότερα για το παρόν. Και η πιο έντιμη προσέγγιση στην ιστορία να είναι η επίγνωση ότι, κάθε φορά που τη γιορτάζουμε, μιλάμε ταυτόχρονα για εκείνη την εποχή — αλλά και για την τωρινή.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΪΤΗΣ
Είναι ο εκδότης - διευθυντής της Ενημέρωσης. Έχει σπουδάσει και εργαστεί ως μηχανικός και ηλεκτρονικός. Δημοσιογραφεί από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Έχει συνεργαστεί με σχεδόν όλες τις αθηναϊκές εφημερίδες. Διετέλεσε πρόεδρος του Συνδέσμου Ημερησίων Περιφερειακών Εφημερίδων, τον οποίον υπηρέτησε και από τη θέση του γενικού γραμματέα στο δ.σ. επί οκτώ χρόνια. Πιστεύει πως η ισχυρότερη ιδιότητα του δημοσιογράφου στην ενημέρωση είναι το ενδιαφέρον του για τα κοινά και στην επικοινωνία η έντιμη και ανιδιοτελής διαμεσολάβηση.
